Soda kaustyczna, kret, wodorotlenek sodu: co nadaje się do mydła

Soda kaustyczna to wodorotlenek sodu, NaOH. Ta sama substancja nazywa się też sodą żrącą i ługiem, a w mydlarstwie potrzebna jest właśnie ona. Do mydła nadaje się produkt, którego karta charakterystyki podaje co najmniej 98% wodorotlenku sodu i nie wymienia innych składników. Granulki do udrażniania rur się nie nadają, choć też są „na sodzie”, i niżej jest rachunek, który pokazuje dlaczego.

Większość osób, które wpisują w wyszukiwarkę „soda kaustyczna”, szuka czegoś na zatkany odpływ. Ten tekst jest dla tych, którzy chcą z niej zrobić mydło. Jest też dla tych, którzy mają pod zlewem puszkę granulek i zastanawiają się, czy to nie wystarczy.

Soda kaustyczna, soda żrąca, ług: jedna substancja

Najczystsze potwierdzenie jest w rozporządzeniu Komisji (UE) nr 231/2012. Ten akt opisuje dodatki do żywności, a wodorotlenek sodu ma tam numer E 524. W rubryce „nazwy synonimowe” stoją obok siebie: soda kaustyczna, soda żrąca, ług. Karta charakterystyki wodorotlenku sodu w granulkach podaje w sekcji 1 te same synonimy. Z tej karty korzystam przy innych tekstach.

Nazwa nie mówi więc, co jest w opakowaniu poza samym wodorotlenkiem. To podaje dopiero sekcja 3 karty charakterystyki, czyli skład. Każda karta otwarta do tego tekstu jest sporządzona według rozporządzenia REACH i ma tę sekcję w tym samym miejscu. To ona, a nie napis na etykiecie, rozstrzyga, czy produkt nadaje się do rachunku.

Z tym samym numerem CAS 1310-73-2 kupuje się dwie różne rzeczy: substancję i mieszaninę. Substancja to wodorotlenek sodu z zawartością bliską stu procent. Mieszanina to produkt z kilkoma składnikami, a wodorotlenek jest tylko jednym z nich. Granulki do rur są mieszaniną.

Co jest w granulkach do udrażniania rur

Otworzyłam karty charakterystyki trzech wersji dwóch popularnych granulek do rur. Sekcja 3 każdej z nich podaje wodorotlenek sodu w przedziale, nie jako jedną liczbę:

Karta wymienia tylko składniki niebezpieczne albo objęte limitami narażenia. Reszta masy nie jest opisana, a w najnowszej wersji może sięgać kilkudziesięciu procent. Nie wiem, co to jest, i z karty się tego nie dowiem.

Najważniejsze w tej tabeli jest porównanie dwóch wierszy o tej samej nazwie handlowej. Między 2017 a 2026 rokiem przedział zawartości wodorotlenku przesunął się w dół. Doszedł też glin w proszku. Opakowanie w szafce pod zlewem może pochodzić z dowolnej z tych partii. Nazwa handlowa nie jest składem.

Rachunek: o ile myli się dawka ługu z granulek

Przeliczam to na recepturze bazowej tego serwisu. Kilogram tłuszczów o składzie 25% kokosa, 45% oliwy, 25% smalcu i 5% rycynowego potrzebuje 146,98 g NaOH do pełnego zmydlenia. Przy pięciu procentach przetłuszczenia odważa się 139,6 g. Wzór i rozpisanie są w tekście Ług na kartce: rachunek bez kalkulatora.

Pierwszy scenariusz: ktoś odważa 139,6 g granulek, jakby to był czysty wodorotlenek.

Przy takim niedomiarze nie ma kostki. Jest tłusta masa, która się rozwarstwia, z nieznanym dodatkiem w środku.

Drugi scenariusz jest gorszy, bo wygląda rozsądnie. Ktoś czyta kartę, widzi przedział 30–60%, bierze środek i odważa 139,63 / 0,45 = 310,3 g granulek. Jeśli w tej partii było 30%, do garnka trafia 93,1 g NaOH. Przetłuszczenie wynosi wtedy 36,7%. Jeśli było 60%, trafia 186,2 g. To o 26,7% więcej, niż wynosi pełne zmydlenie. Taka kostka ma w sobie wolny wodorotlenek sodu i nie da się jej uratować. Ten sam rachunek i ta sama puszka dają wynik od masy, która nie stężeje, do kostki żrącej. Rozstrzyga partia, której składu nie znasz.

Glin w granulkach: wodór w garnku

Karta nie mówi, po co producent dodaje glin w proszku. Mówi za to, z czym on reaguje. Glin z wodorotlenkiem sodu w obecności wody daje wodór:

2 Al + 2 NaOH + 6 H₂O → 2 Na[Al(OH)₄] + 3 H₂

Z równania wynika, że jeden mol glinu daje półtora mola wodoru i zużywa jeden mol NaOH. Podstawiam masy molowe z PubChem: glin 26,982 g/mol, NaOH 39,997 g/mol. Objętość molowa gazu z tablic CODATA to 22,414 l/mol w 0 °C i przy ciśnieniu normalnym. Wychodzi, że:

• 1 g glinu wydziela około 1,25 l wodoru,
• ten sam 1 g glinu zużywa 1,48 g wodorotlenku sodu.

W 310 g granulek z drugiego scenariusza może być do 15,5 g glinu. To wynik przy górnej granicy „poniżej 5%”. Daje to do około 19 litrów wodoru w warunkach normalnych. Do tego dochodzi do 23 g NaOH, które nie zmydlają tłuszczu, tylko idą na reakcję z metalem. W kuchennym garnku oznacza to palny gaz nad gorącą masą. Karty charakterystyki wszystkich trzech produktów ostrzegają przed kontaktem z glinem, cynkiem i cyną właśnie z powodu wodoru.

Czystość 98 czy 99 procent i węglan sodu

Przy prawdziwym wodorotlenku sodu różnice też istnieją, tylko o rząd wielkości mniejsze. Zestawiłam, co podają źródła:

Jest w tym jeden haczyk. Specyfikacja E 524 mówi o „zasadzie ogółem w przeliczeniu na NaOH”. W tych 98% liczona jest więc także zasadowość węglanu. Wartości SAP podają masę wodorotlenku sodu, nie węglanu. Do rachunku mydła liczy się sam wodorotlenek. Przy limicie 0,5% węglanów różnica jest pomijalna. Pokazuje jednak, że dwie karty z liczbą 98% nie muszą znaczyć tego samego.

Ile zmienia czystość w recepturze bazowej? Jeśli odważam 139,63 g produktu z 98% NaOH, do garnka trafia 136,84 g. Przetłuszczenie rośnie z 5% do 6,9%. Przy 99% wychodzi 6,0%. Pięcioprocentowy zapas na rozrzut SAP wchłania tę różnicę bez kłopotu. To jeden z powodów, dla których nie warzę na zerze. Kto chce być dokładny, dzieli masę z rachunku przez czystość z karty: 139,63 / 0,98 = 142,5 g.

Węglan nie bierze się tylko z fabryki. Karta charakterystyki opisuje pochłanianie dwutlenku węgla z powietrza przez wodorotlenek sodu. Powstaje wtedy węglan sodu:

2 NaOH + CO₂ → Na₂CO₃ + H₂O

Z 80 g wodorotlenku robi się 106 g węglanu. Źle zamknięty słoik przybiera więc na masie, a traci na mocy. Ile dokładnie, zależy od tego, jak długo stał otwarty, i w domu tego nie zmierzę. Zbrylony wodorotlenek odkładam. Kupuję opakowanie, które zużyję w kilka warów, i zamykam je od razu po odważeniu.

Soda kaustyczna: gdzie kupić i jak czytać etykietę

Nazw sklepów nie podaję. Kryterium jest jedno i da się je sprawdzić przed zapłatą: karta charakterystyki. Sklepy z odczynnikami chemicznymi i hurtownie chemiczne zwykle udostępniają ją przy produkcie. Sklepy mydlarskie bywają różne. W marketach budowlanych wodorotlenek w płatkach lub granulkach zwykle stoi przy środkach do rur.

Przed zakupem sprawdzam w karcie:

1. Nazwa substancji: wodorotlenek sodu, CAS 1310-73-2.
2. Sekcja 3: zawartość co najmniej 98%, jedna substancja, a nie lista składników.
3. Brak glinu, azotanów i jakichkolwiek „dodatków”.
4. Klasyfikacja H314 i H290, czyli to, co ma każdy prawdziwy wodorotlenek sodu.

Płatki sprzedawane przy środkach do rur mogą spełniać te warunki. Jeśli karta podaje jedną substancję i zawartość powyżej 98%, chemicznie jest to ten sam wodorotlenek co w odczynniku. Nie ma tylko gwarancji limitów zanieczyszczeń, które ma klasa spożywcza. E 524 określa na przykład arsen najwyżej 3 mg/kg i ołów najwyżej 0,5 mg/kg. Jeśli sprzedawca nie ma karty albo odsyła do „opisu na opakowaniu”, nie kupuję. Bez sekcji 3 nie wiem, co wrzucam do dzbanka.

Czego ta tabela nie rozstrzyga

Nie rozstrzyga, czy konkretna puszka w konkretnym sklepie odpowiada karcie z sieci. Karta granulek z 2026 roku różni się od tej z 2017 roku. Opakowanie nie zawsze mówi, z której partii jest. Z wodorotlenkiem jest prościej, bo substancja o czystości 98% jest jedna. Mimo to wersja karty i data na opakowaniu powinny się zgadzać.

Ostatnie zdanie z karty granulek warto przeczytać przed wsypaniem ich gdziekolwiek poza odpływ. Stoi w sekcji 1: produkt jest przeznaczony do udrażniania rur i syfonów, z dopiskiem, żeby nie stosować go do instalacji aluminiowych. O garnkach karta nie mówi nic. Nikt nie przewidział, że ktoś z tym stanie przy kuchence.