Jak zrobić mydło w domu metodą na zimno: od rachunku do krojenia

Mydło w kostce robi się z dwóch rzeczy: tłuszczu i roztworu wodorotlenku sodu. Tłuszcz reaguje z zasadą, powstaje mydło i gliceryna, a woda z roztworu odparowuje przez kolejne tygodnie. Metoda na zimno nie wymaga gotowania masy w garnku. Łączy się ciepłe składniki, miksuje do zgęstnienia, wylewa do formy i reszta reakcji zachodzi sama.

Da się to zrobić w kuchni w bloku. Najpierw trzeba przyjąć jedno: bez ługu tego mydła nie ma. Nie istnieje przepis „bez sody”, który da kostkę z tłuszczu. Są tylko przepisy, w których zmydlanie zrobiono wcześniej, w fabryce.

Warunek wejścia: substancja z oznaczeniem H314

Karta charakterystyki wodorotlenku sodu w granulkach, czytana przy tym tekście, ma wersję z marca 2025. Klasyfikuje substancję jako Met. Corr. 1, H290 oraz Skin Corr. 1A, H314. Ta sama karta podaje specyficzne stężenia graniczne. Od 5% w roztworze w górę zostaje kategoria 1A, czyli najwyższa. Roztwór używany przy mydle ma około 33%. W klasyfikacji jest więc tak samo żrący jak granulki w słoiku.

Zbiorcze zestawienie zgłoszeń do inwentarza klasyfikacji ECHA publikuje PubChem. Pokazuje tę samą rzecz od drugiej strony: H314 wpisało ponad 99,9% zgłaszających firm. Tu nie ma dyskusji ani rozbieżności źródeł, na którą czasem liczę w innych tematach.

Z tej samej karty biorę jeszcze dwie sprawy. Najwyższe dopuszczalne stężenie w powietrzu na stanowisku pracy wynosi 0,5 mg/m³, a chwilowe 1 mg/m³. Para znad świeżo rozpuszczonego ługu jest powodem, żeby pracować przy otwartym oknie, a nie przy zamkniętych drzwiach kuchni. Druga sprawa jest z sekcji 4 i dotyczy przechowywania. Połknięcie 5–8 g NaOH może być śmiertelne dla dorosłego o masie 70 kg. Dlatego wodorotlenek nie stoi w kuchni obok cukru.

Przepis na mydło, czyli rachunek przed zakupami

Przepis na mydło to na tym blogu zawsze skład procentowy i rachunek, a nie lista „szklanka oleju, łyżka sody”. Gramy wychodzą z procentów oraz z wartości SAP każdego tłuszczu. Receptura, do której odnoszę wszystkie teksty, ma kilogram tłuszczów:

Bilans mas tej receptury wygląda tak:

Rozpisanie wzoru krok po kroku jest w tekście Ług na kartce: rachunek bez kalkulatora. Jest tam też kontrola krzyżowa przez liczbę zmydlania w mg KOH. Tam wyjaśniam, dlaczego pięć procent przetłuszczenia nie jest kaprysem, tylko zapasem na rozrzut SAP między partiami oleju.

Rachunek robi się przed zakupami z prostego powodu. Gdy ktoś zmieni oliwę na olej słonecznikowy, bo taki był w sklepie, zmienia masę ługu. Różnica jest mała, ale zmiana receptury przy garnku, z otwartym słoikiem wodorotlenku obok, to dokładnie ten moment, w którym ludzie się mylą.

Sprzęt i stanowisko

Lista jest krótka i nie ma w niej niczego, czego nie da się kupić w zwykłym sklepie z artykułami kuchennymi. Ważniejsze jest to, czego na stanowisku być nie może.

Sprzęt, który raz miał kontakt z ługiem, zostaje sprzętem do mydła. Mój dzbanek do roztworu ma na boku napis flamastrem i nie wraca do szafki z naczyniami.

Jak zrobić mydło w domu: kolejność pracy

Kolejność jest ważniejsza od tempa. Robię to zawsze tak samo, także przy setnym warze, bo procedurę powtarzaną bez zmian trudno wykonać źle z roztargnienia.

Najczęstszy błąd na tym etapie nie dotyczy chemii. Ktoś odkłada dzbanek z roztworem na brzeg blatu, odwraca się po formę i zahacza go łokciem. Dlatego punkt czwarty kończy się tym, gdzie roztwór stoi, a nie tym, jak długo stygnie.

Temperatura: dwie broszury, dwie różne liczby

Przy temperaturach najłatwiej uwierzyć w pewność, której źródła nie dają. Sięgnęłam po dwie amerykańskie broszury doradztwa rolniczego. To jedne z nielicznych starych tekstów o domowym mydle wydanych przez instytucję, nie sklep. Stopnie Fahrenheita przeliczyłam na Celsjusza wzorem z tabel NIST: odjąć 32, podzielić przez 1,8.

Dla samego smalcu broszury różnią się o ponad siedem stopni po stronie tłuszczu. Zgadzają się za to w dwóch rzeczach i te dwie rzeczy biorę. Tłuszcz ma być cieplejszy od roztworu, a im twardszy tłuszcz, tym wyższa temperatura, bo musi pozostać płynny do końca mieszania. Arkansas dopisuje jeszcze, że przy mieszance twardych i miękkich tłuszczów bierze się temperaturę pośrednią.

Temperatura nie występuje we wzorze na masę ługu. Nie zmienia tego, ile wodorotlenku potrzeba. Zmienia tylko to, jak szybko masa gęstnieje i ile ciepła wytworzy się potem w formie. Dla bazy z kokosem i smalcem pilnuję jednego: w garnku nie może być ani grudki stałego tłuszczu, zanim wleję ług. Grudka, która zakrzepnie przy ściance, zostaje potem niezmydlona w jednym miejscu kostki. Ług, który miał się z nią związać, zostaje w innym.

Domowe mydło z 1942 roku przeliczone na gramy

Broszura z Michigan ma przepis, który warto przeliczyć, bo pokazuje, skąd wzięła się większość złej sławy domowego mydła. Składniki to sześć funtów tłuszczu, kwarta zimnej wody i „1 puszka ługu (13 uncji)”. Obok jest dopisek, że można użyć przepisu z puszki.

Przeliczam według NIST: uncja to 28,35 g, funt to 16 uncji, kwarta to około 0,95 l. Wychodzi 2721,6 g tłuszczu, 368,6 g ługu i około 950 g wody. Liczę dalej z wartościami SAP z bazy tego serwisu:

Stężenie roztworu wychodzi około 28%, czyli w granicach, w których pracuje się i dziś. Problemem jest przetłuszczenie. Przy czystym wodorotlenku zapas wynosi od dwóch do niecałych czterech procent, a o czystości tej puszki broszura nie mówi nic. Nie mówi też, jaki tłuszcz przyjąć. W tabeli temperatur wymienia smalec, łój i zjełczałe resztki, a przepis jest jeden dla wszystkich. Broszura z Arkansas idzie dalej i nie podaje nawet masy puszki, tylko „1 puszka ługu wysokiej jakości”.

Archiwum Michigan opatrzyło skan uwagą, żeby nie traktować go jako aktualnego zalecenia. Słusznie. Receptura na jedną puszkę o nieznanym składzie działała wtedy, kiedy się udało. Kiedy się nie udało, zostawała kostka, która szczypie.

Jak zrobić mydło naturalne: co w tej nazwie da się sprawdzić

Fraza „mydło naturalne” często pojawia się w wyszukiwarce, ale nie ma za nią żadnej definicji chemicznej. Mydło z oliwy i wodorotlenku sodu to sole sodowe kwasów tłuszczowych z oliwy. Nazwa na etykiecie tego nie zmienia. Wodorotlenek sodu w naturze w tej postaci nie występuje i bez niego tej kostki nie będzie.

W tej nazwie da się sprawdzić skład: jakie tłuszcze, ile procent każdego, jakie przetłuszczenie, czy są dodatki. Jeżeli ktoś pyta mnie, jak zrobić mydło naturalne, odpowiadam recepturą z tabeli wyżej. Cztery tłuszcze, ług, woda. Nic poza tym nie jest potrzebne, żeby kostka myła. O tym, co kostka robi ze skórą, na tym blogu nie przeczytasz, bo nie jest to temat tego serwisu.

Jak zrobić mydło w kostce domowym sposobem: forma i krojenie

Obie stare broszury każą zostawić masę w formie przykrytej deską i kocem. Arkansas podaje dobę bez ruszania, potem krojenie drutem albo sznurkiem. Z kocem jestem ostrożna, bo dokłada ciepła do reakcji, która sama je wytwarza. Opisałam to przy przepaleniu masy w formie. Folia na styk wystarcza mi do ochrony powierzchni przed nalotem, o którym jest tekst o popiele sodowym.

Kroję, kiedy blok trzyma kształt i nie zostawia masy na nożu, zwykle po jednej lub dwóch dobach. W rękawicach, bo zmydlanie nie skończyło się przy wyjęciu z formy. Kostki trafiają na drewnianą kratkę w przewiewnym miejscu, z odstępami.

Ile mają tam leżeć? Arkansas pisze o co najmniej dwóch tygodniach, a przy mydle do mycia rąk o miesiącu. Uzasadnia to tym, że wolny ług musi się w tym czasie zmydlić. Ile znaczy tu ług, a ile odparowująca woda, broszura z 1936 roku nie rozstrzyga. Liczby, którą umiałabym obronić źródłem, jeszcze nie mam, więc jej tu nie podam.

Czego ten przepis nie obejmuje

Nie obejmuje zapachów, barwników, mleka zamiast wody ani wymiany tłuszczów. Każda z tych zmian coś przestawia: mleko i soki zmieniają stężenie roztworu, a inny olej zmienia masę ługu. Na pierwszy war polecam recepturę bez dodatków, bo wtedy każdy problem ma jedną możliwą przyczynę, a nie pięć.

Ostatnia liczba z karty charakterystyki psuje obraz „domowego rękodzieła”. Roztwór 1–2% wodorotlenku sodu może w ciągu kilku minut uszkodzić rogówkę. W dzbanku przy mydle stężenie jest kilkanaście razy wyższe.