Proces
Ile procent przetłuszczenia — jak superfat zmienia twardość i pianę
Superfat nie jest dodatkiem do mydła. Jest brakiem ługu — świadomym, policzonym i wpisanym do rachunku, zanim cokolwiek trafi na wagę.
- Dział
- Proces
- Opublikowano
- Poprawione
- Czytanie
- 7 min
- Autorka
- Hanna Ziółkowska
Przetłuszczenie jest parametrem, który w mydlarstwie domowym najczęściej źle się rozumie. Podejrzewam, że winna jest nazwa, bo „superfat" brzmi jak dodatek, a niczego się tu nie dodaje. Przetłuszczenie to niedomiar wodorotlenku sodu, wpisany do rachunku, zanim cokolwiek stanie na wadze.
Dalej jest o tym, ile tego niedomiaru wybrać, co realnie zmienia w kostce i dlaczego zero jest złym pomysłem, nawet gdy waga pokazuje setne części grama.
Zmydlenie pełne, czyli punkt zero
Każdy tłuszcz ma wartość SAP, czyli masę zasady potrzebną do zmydlenia jednego grama. Karty surowców podają ją zwykle jako liczbę zmydlania w miligramach KOH na gram. Do mydła sodowego przelicza się ją na wodorotlenek sodu, przez stosunek mas molowych: 40,00 dla NaOH wobec 56,11 dla KOH. Stąd mnożnik 0,713.
W praktyce nie przelicza się tego za każdym razem. Sięga się po tabelę z gotową kolumną dla NaOH. Moja jest tutaj i powstaje z jednego pliku danych przy każdym budowaniu strony. Nie ma więc wiersza, który rozjechał się z resztą po poprawce sprzed roku. Fragment, dla porządku:
| Tłuszcz | SAP NaOH | SAP KOH | Twardość | Myjność | Piana duża | Piana drobna | LJ | INS |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Olej kokosowy (76°) | 0,1830 | 257 | 79 | 67 | 67 | 12 | 10 | 258 |
| Olej palmowy | 0,1410 | 199 | 50 | 1 | 1 | 49 | 53 | 145 |
| Oliwa z oliwek | 0,1340 | 190 | 17 | 0 | 0 | 17 | 85 | 109 |
| Smalec wieprzowy | 0,1380 | 194 | 44 | 2 | 2 | 42 | 57 | 139 |
| Olej rycynowy | 0,1286 | 180 | 2 | 0 | 90 | 92 | 86 | 95 |
Zmydlenie pełne to suma iloczynów: masa każdego tłuszczu razy jego SAP. Dla mojej bazowej receptury na kilogram tłuszczów wygląda to tak:
Baza bez oleju palmowego
CP metoda tłuszcze 1 000 g przetłuszczenie 5% ług 33%
| Tłuszcz | Udział | Masa | SAP | NaOH |
|---|---|---|---|---|
| Olej kokosowy (76°) | 25% | 250 g | 0,1830 | 45,8 g |
| Oliwa z oliwek | 45% | 450 g | 0,1340 | 60,3 g |
| Smalec wieprzowy | 25% | 250 g | 0,1380 | 34,5 g |
| Olej rycynowy | 5% | 50 g | 0,1286 | 6,4 g |
| Zmydlenie pełne | 100% | 1 000 g | — | 147 g |
| Po odjęciu 5% przetłuszczenia | wolny tłuszcz w kostce: 50 g | 139,6 g | ||
- Wodorotlenek sodu139,6 g
- Woda destylowana283,5 g
- Roztwór ługu razem423,1 g (33%)
- Masa wsadu1 423 g
- Twardość3929–54
- Myjność1712–22
- Piana duża2214–46
- Piana drobna2616–48
- Kwasy nienasycone5844–69
- INS153136–165
- Liczba jodowa5941–70
Receptura, którą prowadzę od 2021 roku jako punkt odniesienia. Smalec zamiast palmowego, bo jest lokalny i tańszy, a profil kwasów ma zbliżony. Wszystkie porównania na tym blogu odnoszę do tej bazy.
Rozrzut wartości SAP z kart surowców daje na tej recepturze ±3% niepewności co do masy NaOH, czyli 136,2–144,7 g zamiast okrągłego 139,6 g. To jest liczbowy powód, dla którego nie warzy się na zerowym przetłuszczeniu.
Wiersz „zmydlenie pełne", 147,0 g NaOH, to punkt, w którym każdy gram tłuszczu ma z czym przereagować. Nic nie zostaje: ani wolny tłuszcz, ani wolna zasada. Teoretycznie.
Przetłuszczenie to odjęcie ługu, nie dodanie oleju
Przy pięciu procentach przetłuszczenia biorę 95% tej liczby: 139,6 g. Pięć procent tłuszczu nie ma z czym przereagować i zostaje w kostce wolne. Nie wybieram, który to będzie tłuszcz. Przy metodzie na zimno reakcja idzie statystycznie, więc w wolnej frakcji ląduje mieszanka proporcjonalna do składu. Ludzie, którzy dolewają „cennego oleju po trace", zwykle liczą, że zostanie właśnie on. Nie zostaje, bo zmydla się razem z resztą.
Co przetłuszczenie robi z kostką:
| Superfat | Co się dzieje |
|---|---|
| 0–2% | Kostka twarda, myjność pełna. Zero marginesu na rozrzut SAP, więc tego zakresu nie stosuję. |
| 3–5% | Domyślny zakres. Margines na wahania partii, kostka nadal twardnieje normalnie. |
| 6–8% | Kostka miękka, wolniej schnie, piana mniej obfita. Sensowne przy dużym udziale kokosa. |
| 10–15% | Kostka tłusta w dotyku, krótsza trwałość — wolny olej to olej, który się utlenia. |
| powyżej 15% | Tylko przy recepturach z bardzo wysoką myjnością. Poza tym: strata surowca. |
Zwróć uwagę, czego w tej tabeli nie ma. Nie ma kolumny o tym, co kostka robi ze skórą. Nie napiszę tego, bo tego nie wiem i mam zawód, w którym za zgadywanie się nie płaci. Piszę o tym, co da się zważyć i policzyć.
Superfat nie robi piany
To nieporozumienie widuję najczęściej. Pianę robi profil kwasów tłuszczowych, nie ilość wolnego tłuszczu. Kwas laurynowy i mirystynowy dają dużą pianę, która szybko znika. Palmitynowy i stearynowy dają pianę drobną i trwałą. Rycynolowy stabilizuje jedną i drugą. Wolny olej w kostce raczej pianę dusi, bo rozbija błonkę pęcherzyka.
W tej recepturze piana drobna, 39, przeważa nad dużą, 28. To zasługa smalcu, bo palmitynowy i stearynowy razem dają 42% wsadu. Gdyby zamienić smalec na olej rzepakowy, liczby poleciałyby w dół i żadne przetłuszczenie by tego nie odkręciło.
Woda liczona ze stężenia, nie z procentu olejów
Tu odbiegam od tego, co podaje większość polskich poradników. Trzeba to uzasadnić.
Powszechna metoda to „woda jako procent masy olejów", na przykład 38%. Problem polega na tym, że ta liczba nie mówi nic o roztworze. Policzmy dwa skrajne przypadki przy 38% wody i pięciu procentach przetłuszczenia. Kilogram samej oliwy potrzebuje 1000 × 0,134 × 0,95 = 127,3 g NaOH, więc roztwór ma 127,3 ÷ (127,3 + 380) = 25%. Kilogram samego kokosa potrzebuje 1000 × 0,183 × 0,95 = 173,9 g NaOH. Ten sam dzbanek wody daje roztwór 173,9 ÷ 553,9 = 31%. Im wyższy SAP, tym gęstszy roztwór przy tej samej rubryce „woda". To są dwa różne roztwory, dwie różne temperatury reakcji i dwa różne tempa gęstnienia. Ta sama liczba w rubryce, zupełnie inny proces w garnku.
Dlatego liczę stężenie roztworu wprost:
| Stężenie | Woda na 100 g NaOH | NaOH : woda | Co to znaczy w garnku |
|---|---|---|---|
| 25% | 300 g | 1 : 3 | rozcieńczony; wolne trace, długie schnięcie, wysokie ryzyko popiołu |
| 28% | 257 g | 1 : 2,57 | rozcieńczony; wolne trace, długie schnięcie, wysokie ryzyko popiołu |
| 30% | 233 g | 1 : 2,33 | rozcieńczony; przydaje się przy recepturach, które szybko tężeją |
| 33% | 203 g | 1 : 2,03 | domyślne w tym serwisie; kompromis między czasem pracy a schnięciem |
| 35% | 186 g | 1 : 1,86 | stężony; szybsze trace, mniej popiołu, mniej czasu na wzory |
| 40% | 150 g | 1 : 1,50 | stężony; reakcja gorętsza, ryzyko przepalenia rośnie |
| 50% | 100 g | 1 : 1 | na granicy rozpuszczalności w temperaturze pokojowej; nie używam |
Trzydzieści trzy procent to moje ustawienie domyślne i jest to kompromis, nie objawienie. Poniżej 30% kostka schnie tygodniami i chętniej łapie popiół sodowy. Powyżej 35% reakcja idzie gorąco i szybko. Zostaje mniej czasu na wzory, rośnie ryzyko przepalenia.
Dlaczego nie warzy się na zerze
Załóżmy, że masz wagę z dokładnością do 0,1 g, liczysz bezbłędnie i nie rozsypujesz ługu. Zerowe przetłuszczenie i tak jest złym pomysłem, a powód nie ma nic wspólnego ani z wagą, ani z arytmetyką.
Wartość SAP nie jest stałą fizyczną. To średnia z zakresu. Oliwa z oliwek ma liczbę zmydlania między 184 a 196 mg KOH/g. Zależy to od odmiany, roku, dojrzałości owocu i sposobu tłoczenia. Codex Alimentarius podaje dla niej zakres, nie jedną liczbę. Tabela SAP daje ci środek tego zakresu i milczy o tym, że twoja butelka może leżeć na którymś z krańców.
Dla mojej bazowej receptury rozrzut z kart surowców daje ±3,0% niepewności masy wodorotlenku sodu. Przy 139,6 g oznacza to widełki mniej więcej 135–144 g. Jeśli warzysz na zerowym przetłuszczeniu, a partia oleju leży po niekorzystnej stronie, w kostce zostaje wolny wodorotlenek sodu. Nie „trochę ostrzejsze mydło". Wolna zasada.
Pięć procent przetłuszczenia pochłania ten rozrzut z zapasem. To jest jego główna funkcja, znacznie ważniejsza niż cokolwiek, co robi z fakturą kostki. Superfat nie jest parametrem jakości. To margines bezpieczeństwa, który przy okazji zmienia kostkę.
Czego przetłuszczenie nie naprawi
Superfat bywa traktowany jak bufor na wszystko: „dam osiem procent, to na pewno wyjdzie". Nie wyjdzie, z trzech powodów, a każdy z nich widuję regularnie.
Nie naprawi błędu rachunkowego. Jeśli pomylisz wartość 0,183 dla kokosa z wartością 0,134 dla oliwy, dostaniesz o 36% za dużo ługu. Osiem procent przetłuszczenia pochłonie osiem z tych trzydziestu sześciu. Reszta zostanie w kostce jako wolna zasada. Żadne leżakowanie tego nie odkręci, bo nie ma z czym reagować.
Nie naprawi złego profilu kwasów. Kostka z 70% oleju rzepakowego nie stwardnieje przy żadnym przetłuszczeniu. Twardość bierze się z kwasów nasyconych, których tam po prostu nie ma.
Nie naprawi separacji. Rozwarstwienie po wylaniu to problem emulsji i temperatury, nie stechiometrii. Opisuję to osobno, w tekście o tym, dlaczego mydło się rozwarstwia.
Wskaźniki, które faktycznie liczę
Kalkulatory branżowe podają zestaw liczb wyliczanych z profilu kwasów. Używam ich, ale nie wszystkich i nie pod tymi samymi nazwami.
Twardość 29–54
Suma kwasów nasyconych (laurynowy, mirystynowy, palmitynowy, stearynowy). Im wyżej, tym kostka twardsza i wolniej się zużywa.
Myjność 12–22
Laurynowy plus mirystynowy. Krótkie łańcuchy rozpuszczają tłuszcz agresywnie. Wysoka myjność to kostka, która ściąga tłuszcz ze wszystkiego, czego dotknie — z patelni i z dłoni tak samo.
Piana duża 14–46
Laurynowy, mirystynowy, rycynolowy. Odpowiada za pianę z dużymi, szybko znikającymi pęcherzami.
Piana drobna 16–48
Palmitynowy, stearynowy, rycynolowy. Piana gęsta, kremowa, trwała. To ona zostaje na dłoni po spłukaniu wodą.
Kwasy nienasycone 44–69
Oleinowy, linolowy, linolenowy, rycynolowy. Miękka kostka, wolniejsze twardnienie, krótsza trwałość przy wysokiej liczbie jodowej.
Czego tu nie ma
Kalkulatory branżowe podają jeszcze wskaźnik „conditioning". Nie liczę go pod tą nazwą, bo nazwa sugeruje, że kostka coś ze skórą robi. Ta sama suma procentów mówi tylko tyle, ile mówi: jaki jest udział kwasów nienasyconych. Nazywam ją więc udziałem kwasów nienasyconych.
Ostatnia pozycja wymaga komentarza, bo to świadome odejście od standardu. Kalkulatory podają wskaźnik „conditioning" i pokazują go jako coś do optymalizacji. Nie liczę go pod tą nazwą, bo nazwa sugeruje działanie, którego nie potrafię wykazać. Ta sama suma procentów mówi dokładnie tyle, ile mówi. Pokazuje udział kwasów nienasyconych. Nienasycone dają kostkę miękką i wolniej schnącą. Przy wysokiej liczbie jodowej dają też kostkę krócej trwałą, bo wiązania podwójne się utleniają. To da się zważyć i zmierzyć. Reszta jest domysłem i nie ma jej na tym blogu.
Zakresy przy wskaźnikach traktuję jako punkt odniesienia, nie regułę. Mydło gospodarcze z łoju ma myjność 22 i to jest w porządku, bo ma czyścić podłogę. Kastylijskie ma twardość 17 i po pół roku leżakowania jest twarde jak kamień, mimo że kalkulator marudzi. Liczby są po to, żeby wiedzieć, dlaczego kostka wyszła taka. Nie po to, żeby dopasowywać recepturę do kolorowych pasków.
Rzadko się o tym pisze, a warto to zapisać w zeszycie: rozrzut SAP rośnie z liczbą składników. Receptura z pięciu olejów kumuluje pięć niezależnych niepewności. Nie jest to argument przeciwko rozbudowanym recepturom. Jest to argument za tym, żeby przy nich nie schodzić poniżej pięciu procent przetłuszczenia.
Krótkie pytania
Czy 0% przetłuszczenia jest bezpieczne, jeśli mam dokładną wagę?
Nie, i waga nie ma z tym nic wspólnego. Wartość SAP oleju nie jest stałą fizyczną, tylko średnią z zakresu — partia oliwy może mieć SAP od 184 do 196 mg KOH/g. Przy zerowym przetłuszczeniu partia z górnego krańca zakresu zostawia w kostce wolny wodorotlenek sodu.
Czy większy superfat daje bardziej kremową pianę?
Nie bezpośrednio. Pianę robi profil kwasów tłuszczowych, a nie ilość wolnego tłuszczu. Superfat powyżej 8% pianę raczej dusi, bo wolny olej rozbija błonkę pęcherzyka.
Czy mogę dodać olej po trace zamiast obniżać ług?
Możesz i wielu tak robi, ale to nie daje kontroli nad tym, który olej zostanie wolny. Przy metodzie na zimno mieszanina i tak się wymiesza i zmydli statystycznie. Rachunkowo wychodzi to samo, więc prościej odjąć ług.
Co się stanie, jeśli pomylę SAP kokosa z SAP oliwy?
Dostaniesz o 36% za dużo ługu (0,183 ÷ 0,134 = 1,366). Kostka będzie żrąca i nie da się jej uratować przetłuszczeniem: osiem procent superfatu pochłonie osiem z tych trzydziestu sześciu punktów, reszta zostanie wolną zasadą.
Źródła
Karty charakterystyki, tabele SAP z literatury przedmiotu, klasyfikacja ECHA. Nie cytuję poradników sklepowych, bo tabela SAP przeklejona z bloga, który przekleił ją z innego bloga, nie jest źródłem.
- ECHA — Substance Infocard: sodium hydroxide (CAS 1310-73-2), klasyfikacja CLP: Skin Corr. 1A, H314
- Rozporządzenie (WE) nr 1272/2008 (CLP) — klasyfikacja, oznakowanie i pakowanie substancji
- F. Shahidi (red.), Bailey's Industrial Oil and Fat Products, wyd. 6, Wiley — wartości zmydlania i liczby jodowe olejów
- F. D. Gunstone, J. L. Harwood, A. J. Dijkstra, The Lipid Handbook, wyd. 3, CRC Press — skład kwasów tłuszczowych
- Codex Alimentarius, CXS 210-1999 — Standard for Named Vegetable Oils (zakresy liczby zmydlania i liczby jodowej)