Wady
Mydło się rozwarstwiło po wylaniu — separacja oleju, co poszło nie tak
Rozwarstwienie prawie nigdy nie jest błędem rachunku. Jest błędem emulsji — a to znaczy, że najczęściej da się je odkręcić.
- Dział
- Wady
- Opublikowano
- Czytanie
- 5 min
- Autorka
- Hanna Ziółkowska
Wylane, przykryte, odstawione. Po godzinie na wierzchu stoi olej, a pod nim coś, co wygląda jak twaróg. Bywa też inaczej: kostka wygląda normalnie do krojenia, dopiero przekrój pokazuje dwie warstwy i kałużę.
To typowa wada metody na zimno i prawie zawsze przyczyna jest ta sama: mieszanina nigdy nie zrobiła się emulsją. Zgęstniała, tak, tylko z innego powodu, niż ci się wydawało.
Trzy rzeczy, które wyglądają jak trace, a nim nie są
Trace to moment, w którym mieszanina tłuszczów i roztworu ługu staje się stabilną emulsją. Kropelki roztworu są wtedy drobno rozproszone w tłuszczu i nie mają jak z powrotem się połączyć ani wypłynąć. Reakcja zmydlania już trwa i sama się napędza, bo powstające mydło jest emulgatorem.
Samo zgęstnienie masy tego nie dowodzi. Masa gęstnieje z co najmniej trzech powodów, a tylko jeden jest właściwy.
| Co widzisz | Co to naprawdę jest | Co się stanie |
|---|---|---|
| Gęstnieje szybko, po 20–30 sekundach blendowania, masa ziarnista, matowa | Fałszywy trace — krzepnie tłuszcz, nie reaguje mydło | Rozwarstwi się w formie |
| Gęstnieje gładko, powoli, ślad z mieszadła utrzymuje się kilka sekund | Prawdziwy trace | Zmydli się |
| Gęstnieje błyskawicznie, masa robi się kluchowata i nie da się jej wylać | Seizing — gwałtowne zmydlenie, zwykle od dodatku albo za wysokiej temperatury | Da się doprowadzić do końca na gorąco |
Fałszywy trace to sprawa temperatury. Gdy tłuszcze są zbyt chłodne, zaczynają krystalizować frakcje wysokotopliwe: stearyna z masła shea, palmitynian z oleju palmowego, kwas stearynowy z łoju. Masa gęstnieje, bo w środku rosną kryształki tłuszczu. Wygląda to łudząco podobnie do trace, ale jest ziarniste i matowe, nie gładkie i lekko lśniące. Odstawia się to do formy, tłuszcz dogrzewa się od ciepła reakcji, kryształki topnieją i cała konstrukcja się rozpada.
Skąd się bierze zła temperatura
Reguła, którą trzymam od lat: oba składniki w tej samej temperaturze, i obie powyżej najwyższej temperatury topnienia w recepturze.
Temperatury topnienia z mojej bazy olejów, dla porządku:
| Tłuszcz | SAP NaOH | SAP KOH | Twardość | Myjność | Piana duża | Piana drobna | LJ | INS |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Masło kakaowe | 0,1370 | 194 | 61 | 0 | 0 | 61 | 37 | 157 |
| Łój wołowy | 0,1405 | 198 | 53 | 3 | 3 | 50 | 45 | 147 |
| Smalec wieprzowy | 0,1380 | 194 | 44 | 2 | 2 | 42 | 57 | 139 |
| Olej palmowy | 0,1410 | 199 | 50 | 1 | 1 | 49 | 53 | 145 |
| Olej kokosowy (76°) | 0,1830 | 257 | 79 | 67 | 67 | 12 | 10 | 258 |
Jeśli w recepturze jest łój o topnieniu 45 °C, a pracujesz przy 38 °C, to łój krzepnie w trakcie mieszania. Nie ma innej możliwości. Ludzie pracują w 35–40 °C, bo tak jest w większości poradników. Te poradniki opisują receptury z olejem palmowym o topnieniu 35 °C i kokosowym o topnieniu 24 °C, gdzie to działa.
Moja robocza tabela wygląda tak:
| Receptura zawiera | Temperatura obu składników |
|---|---|
| tylko oleje płynne (oliwa, rzepak, słonecznik) | 30–35 °C |
| kokos, palmowy, smalec | 40–45 °C |
| łój, masło kakaowe, wosk pszczeli | 50–58 °C |
| masło shea powyżej 15% | 45–50 °C, i nie schodzić niżej w trakcie |
Różnica między roztworem ługu a tłuszczami nie powinna przekraczać 5 °C. Magii w tej liczbie nie ma, ale przy większej różnicy chłodniejszy składnik zmienia stan skupienia drugiego, zanim zdążą się wymieszać.
Źle zdyspergowany ług
Druga przyczyna jest rzadsza, ale bardziej podstępna: roztwór ługu nie jest jednorodny.
Zdarza się to, kiedy sypiesz ług do wody i mieszasz za krótko. Wodorotlenek sodu rozpuszcza się z wydzieleniem dużej ilości ciepła. Przy stężeniach powyżej 35% potrafi nie rozpuścić się do końca, zwłaszcza jeśli woda była chłodna. Na dnie zostaje osad. Wylewasz roztwór, osad zostaje w dzbanku albo, co gorsza, wypada na końcu jednym chlustem w jedno miejsce garnka.
Skutek: w jednym rejonie masy jest nadmiar zasady, w drugim niedomiar. Reakcja idzie z różną szybkością w różnych miejscach, emulsja nie jest jednorodna i mieszanina się rozchodzi.
Osadu na dnie dzbanka z mlecznego polipropylenu zwyczajnie nie widać. Dlatego roztwór ługu przelewam przez sitko z siatki nierdzewnej i trzymam go w naczyniu przezroczystym. Dwie zmiany, koszt żaden.
Przy 33% ten problem praktycznie znika, bo NaOH rozpuszcza się w takim stężeniu bez oporu, nawet w chłodnej wodzie. To kolejny argument za trzymaniem się tego stężenia. Dłuższy wywód jest w tekście o przetłuszczeniu.
Kiedy winna jest receptura, a nie ty
Są zestawy, które rozwarstwiają się z natury i nie ma w tym twojej winy.
Bardzo wysoki udział olejów płynnych. Powyżej 70% oliwy albo rzepaku emulsja jest wiotka i długo nie chce się ustabilizować. Kastylijskie mydło trzeba blendować dłużej, niż podpowiada intuicja, i leje się je przy gęstości gęstego budyniu, nie śmietany.
Duży udział masła shea. Shea ma nawet do 10% frakcji niezmydlającej się: wosków, steroli, węglowodorów. Ta frakcja nie bierze udziału w reakcji. Przy wysokim udziale shea potrafi wypłynąć na wierzch jako osobna warstwa. Błędu w tym nie ma, taki jest skład surowca. Powyżej 20% shea traktuję to jako oczekiwane.
Woda z kranu. Jony wapnia i magnezu strącają mydło wapniowe, które nie jest emulgatorem i psuje strukturę. Używam wody destylowanej i nie jest to przesada. To najtańszy sposób na wyeliminowanie jednej zmiennej z równania.
Ratowanie
Da się, jeśli złapiesz to szybko. Im dłużej masa stoi rozwarstwiona, tym więcej ługu zdąży przereagować w jednym miejscu i potem trudniej to ujednolicić.
Czego nie robić: nie dolewać ługu „na oko", żeby to naprawić. Nie dolewać oleju, żeby zneutralizować rzekomy nadmiar. Nie liczyć, że „samo się zejdzie w formie", bo nie zejdzie. Po czterech tygodniach będziesz mieć kostkę z kieszeniami wolnej zasady w środku.
Jeżeli masa stała rozwarstwiona ponad dobę i zdążyła stwardnieć w warstwy, ratowanie jest kłopotliwe. Szczerze mówiąc, nie zawsze mi wychodzi. Wtedy liczę stratę, wyrzucam i zapisuję w zeszycie, co poszło nie tak. Półtora kilograma surowca kosztuje mniej niż kostka, której nie jestem pewna.
Krótkie pytania
Czy rozwarstwione mydło da się uratować?
Najczęściej tak, jeśli złapiesz to w ciągu kilku godzin. Wykładasz masę z powrotem do garnka, podgrzewasz do 60–70 °C i blendujesz do prawdziwego trace. Kostka będzie brzydka, ale chemicznie poprawna.
Czym różni się fałszywy trace od prawdziwego?
Fałszywy to zgęstnienie od krzepnięcia tłuszczu, nie od reakcji. Rozpoznasz go po tym, że masa gęstnieje szybko, jest ziarnista i po chwili postoju znów się rozwarstwia. Prawdziwy trace jest gładki i nie cofa się.
Czy separacja oznacza, że w kostce jest wolny ług?
Nie musi. Rachunek może być poprawny, a mieszanina i tak się rozejdzie. Ale w rozwarstwionej kostce ług jest rozłożony nierównomiernie, więc do czasu pełnego zmydlenia traktuj ją jak żrącą.
Dlaczego przy dużym udziale masła shea częściej się rozwarstwia?
Bo shea ma dużo frakcji niezmydlającej się i wysoką temperaturę krzepnięcia stearyny. Przy pracy poniżej 40 °C stearyna wytrąca się w kryształki, które udają trace.
Źródła
Karty charakterystyki, tabele SAP z literatury przedmiotu, klasyfikacja ECHA. Nie cytuję poradników sklepowych, bo tabela SAP przeklejona z bloga, który przekleił ją z innego bloga, nie jest źródłem.
- ECHA — Substance Infocard: sodium hydroxide (CAS 1310-73-2)
- F. Shahidi (red.), Bailey's Industrial Oil and Fat Products, wyd. 6, Wiley — rozdział o zmydlaniu i emulsjach tłuszcz–woda
- F. D. Gunstone, J. L. Harwood, A. J. Dijkstra, The Lipid Handbook, wyd. 3, CRC Press — temperatury topnienia i krystalizacja triglicerydów
- L. Spitz (red.), Soap Manufacturing Technology, wyd. 2, AOCS Press — mechanizm zmydlania, faza żelowa, wady wyrobu