Oleje
Olej kokosowy powyżej 30% — dlaczego kostka wysusza i jak to wyliczyć
Kokos jest najsilniejszym środkiem myjącym w domowej mydlarni. To jest jego zaleta i jego problem, i oba biorą się z tej samej liczby.
- Dział
- Oleje
- Opublikowano
- Czytanie
- 5 min
- Autorka
- Hanna Ziółkowska
Olej kokosowy robi dwie rzeczy lepiej niż jakikolwiek inny tłuszcz w domowej mydlarni: daje twardą kostkę i pianę, która trzyma się nawet w twardej wodzie. Dlatego jest w prawie każdej recepturze i dlatego kusi, żeby dać go więcej.
Obie zalety wychodzą z jednej liczby: udziału kwasu laurynowego. Z tej samej liczby wychodzi problem, przez który powyżej 30% kokos zaczyna przeszkadzać.
Jedna liczba, trzy skutki
Olej kokosowy to blisko w połowie kwas laurynowy, C12:0, i w jednej piątej kwas mirystynowy, C14:0. Oba mają krótkie, nasycone łańcuchy, a długość łańcucha decyduje prawie o wszystkim, co kokos robi w kostce.
Krótki łańcuch oznacza trzy skutki naraz. Sole tych kwasów są twarde, więc kokos podbija twardość kostki. Są dobrze rozpuszczalne i mocno pieniące, stąd obfita piana. Działa nawet w wodzie twardej i słonej, gdzie mydła z długich łańcuchów się wytrącają. Są też agresywne wobec tłuszczu: rozpuszczają go szybko i bez wybierania, z patelni i z dłoni tak samo.
Agresywność wobec tłuszczu w tabelach nazywa się „myjnością”. Ten wskaźnik rośnie najszybciej, gdy dokłada się kokosa. Tak zmieniają się liczby, kiedy kokos idzie w górę:
| Udział kokosa | Twardość | Myjność | Piana duża |
|---|---|---|---|
| 0% (sama oliwa) | 17 | 0 | 0 |
| 25% (moja baza) | 39 | 17 | 24 |
| 30% | 43 | 20 | 28 |
| 60% | 54 | 40 | 46 |
| 100% | 92 | 67 | 67 |
Zakres, który uznaję za rozsądny dla myjności, kończy się mniej więcej na 22. Powyżej tego kostka ściąga tłuszcz szybciej, niż komukolwiek potrzeba do umycia rąk. Zwróć uwagę, gdzie tabela przekracza 22: między 30 a 60 procentami. Przekroczenie progu 22 między tymi wartościami daje całą odpowiedź na pytanie „ile kokosa”.
Nie napiszę, co ta myjność robi ze skórą, bo tego nie wiem. Nie jest to temat tego serwisu. Piszę o tym, co kostka robi z tłuszczem, bo to da się zmierzyć. To jest też jej zadanie.
Dlaczego 100% kokosa warzy się na 20% superfatu
Po sieci krąży taka receptura: samo mydło kokosowe, „na pranie i na plamy”. Przy niej zwykle stoi adnotacja: przetłuszczenie 20%. Ludzie kopiują tę liczbę bez pytania, skąd się wzięła. Potem stosują 5% superfatu jak wszędzie i dziwią się, że kostka jest ostra.
Dwadzieścia procent nie jest kaprysem. Tyle wolnego tłuszczu potrzeba, żeby zbić myjność 67 do czegoś znośnego. Pokażę to na pełnym rozpisaniu:
Kokos 60% — receptura, której nie polecam
CP metoda tłuszcze 1 000 g przetłuszczenie 20% ług 33%
| Tłuszcz | Udział | Masa | SAP | NaOH |
|---|---|---|---|---|
| Olej kokosowy (76°) | 60% | 600 g | 0,1830 | 109,8 g |
| Oliwa z oliwek | 35% | 350 g | 0,1340 | 46,9 g |
| Olej rycynowy | 5% | 50 g | 0,1286 | 6,4 g |
| Zmydlenie pełne | 100% | 1 000 g | — | 163,1 g |
| Po odjęciu 20% przetłuszczenia | wolny tłuszcz w kostce: 200 g | 130,5 g | ||
- Wodorotlenek sodu130,5 g
- Woda destylowana265 g
- Roztwór ługu razem395,5 g (33%)
- Masa wsadu1 395 g
- Twardość5429–54
- Myjność4012–22
- Piana duża4514–46
- Piana drobna1816–48
- Kwasy nienasycone4044–69
- INS198136–165
- Liczba jodowa4041–70
Pokazuję ją, bo krąży po sieci i bo dobrze widać na niej, dlaczego przy kokosie trzeba podnosić przetłuszczenie do dwudziestu procent. Sam fakt, że trzeba, jest odpowiedzią na pytanie, czy warto.
Rozrzut wartości SAP z kart surowców daje na tej recepturze ±3,2% niepewności co do masy NaOH, czyli 126,6–135,1 g zamiast okrągłego 130,5 g. To jest liczbowy powód, dla którego nie warzy się na zerowym przetłuszczeniu.
Zauważ, że nawet przy tak wysokim przetłuszczeniu wskaźnik myjności w rozpisce świeci na żółto. Jest poza zakresem. Superfat osłabia efekt, bo dokłada wolnego oleju, który przejmuje część roboty. Nie zmienia profilu kwasów, bo profil to skład. Skład nie zmienia się od tego, ile ługu odjęto. Mydło ze 60% czy 100% kokosa pozostaje ostro myjące niezależnie od superfatu. Jest tylko mniej ostre, niż byłoby bez niego.
Z tych liczb wynika reguła, której się trzymam:
Gdzie leży twoja granica — rachunek
„Powyżej 30%” to orientacja, nie prawo. Twoja granica zależy od tego, czym równoważysz kokos. Zależy też od tego, do czego kostka ma służyć. Da się to policzyć, a ja wolę policzyć, niż zgadywać.
Kryterium mam jedno: myjność w zakresie do 22, chyba że robię mydło do prania. Tam celowo ją przekraczam. Myjność liczę jako sumę udziałów kwasu laurynowego i mirystynowego w całej mieszaninie. Kokos wnosi do niej mniej więcej 0,67 punktu na każdy procent udziału, bo ma około 67% tych dwóch kwasów razem. PKO podobnie. Reszta olejów wnosi prawie nic.
Stąd wychodzi prosty wzór na maksymalny udział kokosa przy danym celu:
Jeśli chcę myjności najwyżej 22, a kokos wnosi 0,67 na procent, maksimum wynosi 22 podzielone przez 0,67. To daje około 33% kokosa, o ile reszta receptury nie dokłada myjności. Jeśli jest w niej też PKO albo babassu, też laurynowe, ich udziały trafiają do tego samego worka. Granica dla samego kokosa wtedy spada.
Moja baza stoi na 25% kokosa, bo zostawiam sobie zapas. Kiedy chcę mocniejszej piany, nie sięgam po więcej kokosa. Dokładam trochę oleju rycynowego, bo 5% rycynowego podbija pianę bez ruszania myjności: kwas rycynolowy stabilizuje pęcherzyki, zamiast rozpuszczać tłuszcz.
Baza bez oleju palmowego
CP metoda tłuszcze 1 000 g przetłuszczenie 5% ług 33%
| Tłuszcz | Udział | Masa | SAP | NaOH |
|---|---|---|---|---|
| Olej kokosowy (76°) | 25% | 250 g | 0,1830 | 45,8 g |
| Oliwa z oliwek | 45% | 450 g | 0,1340 | 60,3 g |
| Smalec wieprzowy | 25% | 250 g | 0,1380 | 34,5 g |
| Olej rycynowy | 5% | 50 g | 0,1286 | 6,4 g |
| Zmydlenie pełne | 100% | 1 000 g | — | 147 g |
| Po odjęciu 5% przetłuszczenia | wolny tłuszcz w kostce: 50 g | 139,6 g | ||
- Wodorotlenek sodu139,6 g
- Woda destylowana283,5 g
- Roztwór ługu razem423,1 g (33%)
- Masa wsadu1 423 g
- Twardość3929–54
- Myjność1712–22
- Piana duża2214–46
- Piana drobna2616–48
- Kwasy nienasycone5844–69
- INS153136–165
- Liczba jodowa5941–70
Receptura, którą prowadzę od 2021 roku jako punkt odniesienia. Smalec zamiast palmowego, bo jest lokalny i tańszy, a profil kwasów ma zbliżony. Wszystkie porównania na tym blogu odnoszę do tej bazy.
Rozrzut wartości SAP z kart surowców daje na tej recepturze ±3% niepewności co do masy NaOH, czyli 136,2–144,7 g zamiast okrągłego 139,6 g. To jest liczbowy powód, dla którego nie warzy się na zerowym przetłuszczeniu.
Kokos to nie jedyny sposób na twardą kostkę
Warto to powiedzieć, bo kokosa często dokłada się „dla twardości”. To najgorszy powód, żeby to robić. Twardość z kokosa przychodzi w pakiecie z myjnością, której nie zamawiałeś.
Twardość biorą kwasy nasycone, ale nie tylko krótkie. Palmitynowy i stearynowy też dają twardą kostkę. Nie ruszają myjności, bo to długie łańcuchy. Ich źródła:
| Tłuszcz | SAP NaOH | SAP KOH | Twardość | Myjność | Piana duża | Piana drobna | LJ | INS |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Masło kakaowe | 0,1370 | 194 | 61 | 0 | 0 | 61 | 37 | 157 |
| Łój wołowy | 0,1405 | 198 | 53 | 3 | 3 | 50 | 45 | 147 |
| Smalec wieprzowy | 0,1380 | 194 | 44 | 2 | 2 | 42 | 57 | 139 |
| Olej palmowy | 0,1410 | 199 | 50 | 1 | 1 | 49 | 53 | 145 |
| Masło shea | 0,1280 | 179 | 45 | 0 | 0 | 45 | 59 | 116 |
Masło kakaowe, łój, smalec, olej palmowy, masło shea: wszystkie utwardzają kostkę przez palmitynowy i stearynowy, bez efektu myjącego. Jeśli twoja kostka jest za miękka, a kokosa masz już 25–30%, nie dokładaj kokosa. Dołóż smalcu albo procent masła kakaowego. Twardość pójdzie w górę, a myjność zostanie na miejscu.
Ostatnia rzecz dotyczy rozrzutu. Olej kokosowy ma wąski rozrzut SAP: Codex podaje zakres liczby zmydlania 248–265. Jest więc przewidywalny w rachunku. To akurat zaleta kokosa i powód, dla którego jest dobrym olejem na pierwsze wary: mniej niespodzianek. Ale przewidywalność dotyczy tylko masy ługu. Wąski rozrzut nie zmieni faktu, że przy 40% kostka będzie za ostra na cokolwiek poza garażem.
Krótkie pytania
Ile kokosa to za dużo?
Nie ma sztywnej granicy, ale powyżej 30% każdy dodatkowy procent trzeba równoważyć rosnącym przetłuszczeniem. Przy 100% kokosa standardem jest superfat 20%, i to nie przypadek.
Czy wysoki superfat naprawia wysuszającą kostkę z kokosa?
Częściowo. Wolny tłuszcz osłabia efekt myjący, ale nie zmienia profilu kwasów. Kostka nadal będzie ostro myjąca, tylko z warstwą wolnego oleju.
Dlaczego mydło z kokosa świetnie pierze i myje ręce po smarach?
Bo sole kwasu laurynowego rozpuszczają tłuszcz agresywnie i pienią się nawet w twardej i słonej wodzie. To zaleta, jeśli myjesz garaż, nie skórę.
Czy olej kokosowy 76° i 92° różnią się w recepturze?
Wartość SAP i profil kwasów są praktycznie takie same. Różni je temperatura topnienia, czyli tylko to, w jakiej temperaturze prowadzisz war. 92° wymaga cieplejszej pracy.
Źródła
Karty charakterystyki, tabele SAP z literatury przedmiotu, klasyfikacja ECHA. Nie cytuję poradników sklepowych, bo tabela SAP przeklejona z bloga, który przekleił ją z innego bloga, nie jest źródłem.
- F. D. Gunstone, J. L. Harwood, A. J. Dijkstra, The Lipid Handbook, wyd. 3, CRC Press — skład kwasów tłuszczowych oleju kokosowego
- Codex Alimentarius, CXS 210-1999 — Standard for Named Vegetable Oils, zakresy dla oleju kokosowego
- F. Shahidi (red.), Bailey's Industrial Oil and Fat Products, wyd. 6, Wiley — właściwości myjące soli kwasu laurynowego
- ECHA — Substance Infocard: sodium hydroxide (CAS 1310-73-2)