Olej kokosowy powyżej 30% — dlaczego kostka wysusza i jak to wyliczyć

Olej kokosowy robi dwie rzeczy lepiej niż jakikolwiek inny tłuszcz w domowej mydlarni: daje twardą kostkę i daje pianę, która trzyma się nawet w twardej wodzie. Dlatego jest w prawie każdej recepturze i dlatego kusi, żeby dać go więcej.

Obie te zalety biorą się z jednej liczby: z udziału kwasu laurynowego. I z tej samej liczby bierze się problem, przez który powyżej 30% kokos zaczyna przeszkadzać.

Jedna liczba, trzy skutki

Olej kokosowy to w blisko połowie kwas laurynowy (C12:0) i w jednej piątej mirystynowy (C14:0). To są krótkie, nasycone łańcuchy, a długość łańcucha decyduje o prawie wszystkim, co ten olej robi w kostce.

Krótki łańcuch znaczy trzy rzeczy naraz. Sole tych kwasów są twarde, więc kokos podbija twardość kostki. Są dobrze rozpuszczalne i mocno pieniące, stąd obfita piana, która działa nawet w wodzie twardej i słonej, gdzie mydła z długich łańcuchów się wytrącają. I są agresywne wobec tłuszczu: rozpuszczają go szybko i bez wybierania, z patelni i z dłoni tak samo.

Ta trzecia właściwość nazywa się w tabelach „myjnością" i to ona rośnie najszybciej, kiedy dokładasz kokosa. Popatrz, co się dzieje z liczbami, gdy kokos idzie w górę:

Zakres, który uznaję za rozsądny dla myjności, kończy się mniej więcej na 22. Powyżej tego kostka ściąga tłuszcz szybciej, niż jest to komukolwiek potrzebne do umycia rąk. Zwróć uwagę, gdzie w tej tabeli przekraczamy 22 — między 30 a 60 procentami. To jest cała odpowiedź na pytanie „ile kokosa".

Nie napiszę, co ta myjność robi ze skórą, bo tego nie wiem i nie jest to temat tego serwisu. Piszę o tym, co kostka robi z tłuszczem, bo to akurat da się zmierzyć i to jest właśnie jej zadanie.

Dlaczego 100% kokosa warzy się na 20% superfatu

Jest taka receptura, która krąży po sieci: samo mydło kokosowe, „na pranie i na plamy". I jest przy niej zwykle adnotacja: przetłuszczenie 20%. Ludzie kopiują tę liczbę, nie pytając, skąd się wzięła, a potem stosują 5% superfatu jak wszędzie i dziwią się, że kostka jest ostra.

Dwadzieścia procent to nie kaprys. To jest ilość wolnego tłuszczu potrzebna, żeby zbić myjność 67 do czegoś znośnego. Pokażę to na pełnym rozpisaniu:

Zauważ, że nawet przy tak wysokim przetłuszczeniu wskaźnik myjności w rozpisce świeci na żółto — jest poza zakresem. Superfat osłabia efekt, bo dokłada wolnego oleju, który zajmuje część roboty. Nie zmienia profilu kwasów, bo profil to jest skład, a skład się nie zmienia od tego, ile ługu odjąłeś. Dlatego mydło ze 60% czy 100% kokosa pozostaje ostro myjące niezależnie od superfatu — jest tylko mniej ostre, niż byłoby bez niego.

To prowadzi do reguły, którą trzymam:

Gdzie leży twoja granica — rachunek

„Powyżej 30%" to jest orientacja, nie prawo. Twoja granica zależy od tego, czym równoważysz kokos i do czego kostka ma służyć. Da się to policzyć, i wolę policzyć, niż zgadywać.

Kryterium mam jedno: myjność w zakresie do 22, chyba że robię mydło do prania, gdzie celowo ją przekraczam. Myjność liczę jako sumę udziałów kwasu laurynowego i mirystynowego w całej mieszaninie. Kokos wnosi do niej mniej więcej 0,67 punktu na każdy procent udziału (bo ma około 67% tych dwóch kwasów razem). PKO podobnie. Reszta olejów — prawie nic.

Stąd prosty wzór na maksymalny udział kokosa przy danym celu:

Jeśli chcę myjności najwyżej 22, a kokos wnosi 0,67 na procent, to maksimum wynosi 22 podzielone przez 0,67, czyli około 33% kokosa — o ile reszta receptury nie dokłada myjności. Jeśli w recepturze jest też PKO albo babassu (też laurynowe), ich udziały dodają się do tego samego worka i granica dla samego kokosa spada.

Dlatego moja baza stoi na 25% kokosa: zostawiam sobie zapas. Kiedy chcę mocniejszej piany, nie sięgam po więcej kokosa, tylko dokładam trochę oleju rycynowego — 5% rycynowego podbija pianę bez ruszania myjności, bo kwas rycynolowy stabilizuje pęcherzyki, zamiast rozpuszczać tłuszcz.

Kokos to nie jedyny sposób na twardą kostkę

Warto to powiedzieć, bo kokosa dokłada się często właśnie „dla twardości", a to jest najgorszy powód, żeby to robić — twardość z kokosa przychodzi w pakiecie z myjnością, której nie zamawiałeś.

Twardość biorą kwasy nasycone, ale nie tylko te krótkie. Palmitynowy i stearynowy też dają twardą kostkę, a nie ruszają myjności, bo to długie łańcuchy. Ich źródła:

Masło kakaowe, łój, smalec, olej palmowy, masło shea — wszystkie utwardzają kostkę przez palmitynowy i stearynowy, bez efektu myjącego. Jeśli twoja kostka jest za miękka, a kokosa masz już 25–30%, nie dokładaj kokosa. Dołóż smalcu albo procent masła kakaowego. Twardość pójdzie w górę, myjność zostanie na miejscu.

Ostatnia rzecz, o rozrzucie. Olej kokosowy ma wąski rozrzut SAP (Codex podaje zakres liczby zmydlania 248–265), więc jest przewidywalny w rachunku. To akurat jego zaleta i powód, dla którego jest dobrym olejem na pierwsze wary — mniej niespodzianek. Ale ta przewidywalność dotyczy tylko masy ługu. Tego, że przy 40% kostka będzie za ostra na cokolwiek poza garażem, żaden dobry rozrzut nie zmieni.