Przejdź do treści
Ług i soda mydło warzone w domu, liczone na kartce

Oleje

Mydło z oliwy: pomace, extra virgin czy rafinowana

Kategoria oliwy zmienia rachunek mniej niż zakres liczby zmydlania wewnątrz kategorii. Receptura z zapasem 2% wymaga sprawdzenia na krańcach normy.

Dział
Oleje
Opublikowano
Czytanie
6 min
Autorka
Hanna Ziółkowska
Trzy gładkie butelki oliwy w różnych odcieniach, od zielonkawej po jasnozłotą, obok kremowa kostka mydła

Mydło z oliwy z oliwek liczy się prawie tak samo bez względu na to, czy w butelce jest extra virgin, oliwa rafinowana czy pomace. Codex podaje dla oliw z oliwek 184–196 mg KOH/g, a dla wytłoczyn 182–193 mg KOH/g. Różnica między środkami zakresów jest mniejsza niż rozpiętość wewnątrz każdej kategorii. Ważniejsze jest co innego: zapas 2% przetłuszczenia nie pokrywa dolnych krańców normy.

Codex dzieli oliwę według sposobu otrzymania. O mydle nie pisze nic

Oliwy virgin uzyskuje się wyłącznie metodami mechanicznymi lub fizycznymi, bez zmiany oleju. Codex dopuszcza mycie i dekantację, a także wirowanie oraz filtrację. Oliwę z wytłoczyn otrzymuje się rozpuszczalnikami innymi niż chlorowcowane albo zabiegami fizycznymi.

Nazwa „olive oil” oznacza tutaj mieszankę oliwy rafinowanej z virgin. Norma zabrania używania tej nazwy w odniesieniu do oliw z wytłoczyn. Oliwa pomace na butelce wymaga zatem odczytania pełnego oznaczenia kategorii.

Do zeszytu warek przepisuję kategorię z etykiety, nie ocenę produktu. To informacja, którą można powiązać z odpowiednim zakresem w normie.

W oliwach rafinowanych, mieszanych i z wytłoczyn Codex dopuszcza dodatek alfa-tokoferolu. Limit wynosi 200 mg/kg, a celem jest odtworzenie zawartości utraconej podczas rafinacji. Dla oliw virgin norma nie dopuszcza żadnych dodatków.

Codex nie opisuje jednak mydła ani twardości gotowej kostki. Nie wiem z tej normy, która kategoria da lepszy wynik, i cena butelki też nic tu nie mówi.

Różnica między kategoriami jest mniejsza niż rozpiętość wewnątrz kategorii

Liczba zmydlania określa zapotrzebowanie wyrażone jako mg KOH/g tłuszczu. Do rachunku NaOH przeliczam ją przez stosunek odpowiednich mas molowych. Nie utożsamiam przy tym środka zakresu z wynikiem dla kupionej partii.

Kategoria i punkt zakresuLiczba zmydlania (mg KOH/g)NaOH przy pełnym zmydleniu (g)Dawka po odjęciu 2% (g)Woda przy 33% (g)
Oliwy z oliwek, dół184131,2128,5261,0
Oliwy z oliwek, środek190135,4132,7269,5
Oliwy z oliwek, góra196139,7136,9278,0
Oliwy z wytłoczyn, dół182129,7127,1258,2
Oliwy z wytłoczyn, środek187,5133,7131,0266,0
Oliwy z wytłoczyn, góra193137,6134,8273,8
SAP NaOH 0,134odpowiada 188,0134,0131,3266,6

Różnica środków zakresów po odjęciu 2% wynosi zaledwie 1,8 g NaOH. Rozpiętość dla samych oliw z oliwek wynosi natomiast 8,4 g, a dla wytłoczyn 7,7 g, czyli nadal więcej niż różnica kategorii.

Weźmy do rachunku mydło kastylijskie z 1000 g oliwy, roztworem 33%, SAP 0,134 i zapasem obniżonym do 2%.

Zapas 2% nie pokrywa dolnego krańca żadnego z zakresów

Dawkę NaOH oblicza się jako 1000 × 0,134 × 0,98 = 131,3 g. Przy liczbie zmydlania 184 rzeczywisty wynik wynosi już −0,1%. Przy dolnym krańcu dla wytłoczyn, czyli 182, spada do −1,2%. Ujemny wynik oznacza nadmiar zasady względem zapotrzebowania przyjętej partii.

Na górnych krańcach ta sama dawka daje 6,0% dla oliw z oliwek i 4,6% dla wytłoczyn. Ustawienie kalkulatora pozostaje identyczne, zmienia się założona liczba zmydlania.

SoapCalc traktuje wartości SAP jako średnie i zaleca co najmniej 5%. Przy SAP 0,134 daje to 134,0 × 0,95 = 127,3 g NaOH. Dla liczby zmydlania 182 pozostaje wtedy 1,9%, a dla 184 pozostaje 3,0%. Znaczenie takiego marginesu opisuję przy doborze przetłuszczenia.

Sama liczba SAP 0,134 odpowiada 188,0 mg KOH/g, a liczbie zmydlania 190 odpowiada 0,1354. Pojedyncza liczba SAP bez zakresu wygląda porządnie, a ukrywa właśnie takie rzeczy.

Kwasowość z etykiety nie wystarcza do wyznaczenia dawki

Kwasowość wolna jest podawana jako udział kwasu oleinowego w oliwie. Dla extra virgin limit wynosi 0,8%, a dla rafinowanej 0,3%. Dla virgin wynosi 2,0%, natomiast dla obu kategorii mieszanych 1,0%.

To granice kategorii, wyniku analizy konkretnej butelki z nich nie wyczytasz. Da się je za to przeliczyć na liczbę kwasową.

LK = kwasowość / 100 × 56,106 / 282,5 × 1000
Kwasowość (%)Liczba kwasowa (mg KOH/g)
0,30,60
0,81,59
1,01,99
2,03,97

Masa molowa kwasu oleinowego, 282,5 g/mol, jest z PubChem. Przelicznik zgadza się z przykładem z normy Codex dla smalcu: kwasowość 0,65% odpowiada tam liczbie kwasowej 1,3 mg KOH/g.

Różnica między limitami extra virgin i rafinowanej wynosi około 1 mg KOH/g. Rozpiętość liczby zmydlania oliw z oliwek wynosi natomiast 12 mg KOH/g. Przy wartości 190 przeliczone kwasowości odpowiadają około 0,3–2,1% tej liczby.

Źródła nie rozstrzygają tutaj relacji pozwalającej skorygować dawkę na podstawie etykiety. Sama kwasowość nie zastępuje więc brakującej analizy liczby zmydlania partii.

Wytłoczyny mają wyższy limit substancji, które pozostają niezmydlone

Codex dopuszcza w oliwach z oliwek najwyżej 15 g/kg substancji niezmydlających się. Dla oliw z wytłoczyn limit jest wyższy i wynosi 30 g/kg. W przeliczeniu na kilogram wsadu oznacza to odpowiednio 1,5% oraz 3,0%.

Ta część nie reaguje z zasadą i zostaje w kostce, obok tłuszczu z przetłuszczenia. Przy 2% to około 20,0 g niezmydlonej oliwy na kilogram. Dopuszczalne 30,0 g substancji niezmydlających się to więcej niż cały ten zapas.

Nie oznacza to, że każda butelka pomace zawiera pełny dopuszczalny limit. Norma podaje wartość najwyższą, nie typowy skład kupowanego produktu.

Kategorie różnią się też dopuszczalną liczbą nadtlenkową. Dla virgin wynosi ona poniżej 20, dla rafinowanej poniżej 5 meq O₂/kg. Dla mieszanej oliwy z wytłoczyn granicą jest poniżej 15 meq O₂/kg. Utlenianie wolnego tłuszczu opisałam przy pomarańczowych plamach na mydle.

Sam wyższy limit liczby nadtlenkowej nie dowodzi powstania takich plam. Codex nie podaje zależności pozwalającej przewidzieć je dla konkretnej kostki.

Mydło kastylijskie potrzebuje czasu, którego nie wyznacza kategoria butelki

SoapCalc pisze, że mydło z samej oliwy długo dochodzi do trace. Dla najlepszych rezultatów podaje dojrzewanie trwające co najmniej 6 miesięcy. Wskaźniki twardości i piany wypadają przy tym poniżej sugerowanych zakresów kalkulatora. Źródło nie rozdziela tych informacji według poszczególnych kategorii handlowych oliwy.

Żadne z przywołanych źródeł nie potwierdza, że oliwa pomace szybciej dochodzi do trace. Nie daje również podstaw do przewidywania odmiennego twardnienia tej kategorii. SoapCalc wiąże natomiast niższe ustawienie 2–3% z twardszą kostką niż 8–10%. Twardsza kostka nie zmienia jednak tego, co wyszło przy dolnych krańcach Codex.

Etykieta butelki nie podaje liczby zmydlania, a jej oznaczenie wymagałoby laboratorium. Kategoria pozwala wybrać zakres do rachunku, lecz nie punkt wewnątrz niego. Przy zapasie 2% dolny kraniec wytłoczyn nadal oznacza wynik −1,2%.

Krótkie pytania

Która oliwa nadaje się do rachunku mydła kastylijskiego?

Codex podaje dla oliw virgin, rafinowanej i mieszanej liczbę zmydlania 184–196 mg KOH/g, a dla oliw z wytłoczyn 182–193 mg KOH/g. Nie wskazuje kategorii dającej lepszą kostkę.

Czy oliwa pomace potrzebuje innej ilości ługu?

Jej zakres liczby zmydlania jest nieco niższy. Różnica środków zakresów po odjęciu 2% wynosi 1,8 g NaOH na 1000 g oliwy, mniej niż rozpiętość wewnątrz kategorii.

Czy kwasowość oliwy wystarcza do ustalenia dawki NaOH?

Nie. Kwasowość 0,8% odpowiada liczbie kwasowej 1,59 mg KOH/g, a 0,3% odpowiada 0,60 mg KOH/g. Nie zastępuje to liczby zmydlania konkretnej partii.

Ile dojrzewa mydło z samej oliwy?

SoapCalc podaje co najmniej 6 miesięcy dla najlepszych rezultatów. Źródło nie rozdziela tego czasu według kategorii oliwy.

Źródła

Karty charakterystyki, tabele SAP z literatury przedmiotu, klasyfikacja ECHA. Nie cytuję poradników sklepowych, bo tabela SAP przeklejona z bloga, który przekleił ją z innego bloga, nie jest źródłem.

  1. Codex Alimentarius, Standard for Olive Oils and Olive Pomace Oils, CODEX STAN 33-1981, rewizja 2015: kategorie i definicje, kwasowość, liczba nadtlenkowa, skład kwasów, liczba zmydlania, substancje niezmydlające się, dodatek tokoferolu
  2. Codex Alimentarius, Standard for Named Animal Fats, CODEX STAN 211-1999: przeliczenie kwasowości na liczbę kwasową
  3. SoapCalc: FAQ i SoapCalc Directions, stan na 7.11.2026: mydło ze 100% oliwy, czas dojrzewania, przetłuszczenie a twardość, SAP jako średnie
  4. PubChem CID 14798 (sodium hydroxide), CID 14797 (potassium hydroxide) i CID 445639 (oleic acid): masy molowe
  5. Karta charakterystyki: wodorotlenek sodu w granulkach, wersja PL 9.0, aktualizacja 22.03.2025: klasyfikacja H314, stężenie graniczne 5%
  6. Międzynarodowa Karta Bezpieczeństwa Chemicznego ICSC 0360, wersja polska: Instytut Medycyny Pracy w Łodzi, 2018: kolejność rozpuszczania

Dalej w tym samym temacie

Oleje

Ług na kartce: rachunek bez kalkulatora

Kalkulator mydlany liczy szybciej, ale nie powie, skąd wzięła się liczba ani jak bardzo może się mylić. Rachunek na kartce zajmuje pięć minut i pokazuje jedno i drugie.

4 min