Przejdź do treści
Ług i soda mydło warzone w domu, liczone na kartce

Wady

Pomarańczowe plamy na mydle (DOS)

Pomarańczowe plamy nie są pleśnią ani ługiem. Utlenia się wolny tłuszcz, a ryzyko da się policzyć z dwóch liczb: udziału kwasów wielonienasyconych i przetłuszczenia.

Dział
Wady
Opublikowano
Czytanie
5 min
Autorka
Hanna Ziółkowska
Kostki mydła dojrzewające na tekturze na półce metalowego regału, z odstępami

Rdzawe albo pomarańczowe kropki, które wychodzą na kostce po kilku tygodniach, są skutkiem utleniania tłuszczu. W mydlarni mówi się na nie DOS, od angielskiego dreaded orange spots. Ani pleśń, ani wolny ług nie są tu przyczyną. Utlenia się wolny tłuszcz, czyli część, która z założenia nie przereagowała z ługiem.

Ryzyko można oszacować przed warem z dwóch liczb z receptury: udziału kwasów wielonienasyconych w mieszance i przetłuszczenia. Obie policzyłam dla receptur z tego serwisu. Wyniki nie układają się tak, jak sugeruje popularna rada „nie dawaj dużo oliwy".

Które kwasy się utleniają i jak je policzyć

Autooksydacja uderza w wiązania podwójne, najszybciej w te, które sąsiadują ze sobą w łańcuchu. Kwas linolowy, C18:2, ma dwa takie wiązania, a kwas linolenowy, C18:3, ma trzy. Kwas oleinowy z jednym wiązaniem utlenia się znacznie wolniej. Kwasy nasycone, laurynowy, mirystynowy, palmitynowy i stearynowy, praktycznie wcale.

Tabela niżej jest moim zestawieniem, liczonym z profili kwasów w bazie olejów tego serwisu. Kolumna „wielonienasycone" oznacza sumę udziału kwasu linolowego i linolenowego.

OlejWielonienasycone (C18:2 + C18:3)Liczba jodowa
Słonecznikowy71%133
Z pestek winogron68%131
Sojowy61%130
Z otrębów ryżowych34%100
Rzepakowy30%110
Oliwa z oliwek13%85
Awokado12%86
Palmowy10%53
Smalec10%57
Shea6%59
Rycynowy4%86
Łój wołowy3%45
Kakaowe3%37
Kokosowy2%10

Tu ważny jest olej rycynowy. Liczba jodowa 86 stawia go obok oliwy i awokado, ale udział kwasów wielonienasyconych ma czterokrotnie niższy niż oliwa. Powód jest w budowie kwasu rycynolowego: ma jedno wiązanie podwójne i grupę hydroksylową, więc jod zużywa, a podatności na jełczenie z tego nie ma.

Wniosek praktyczny jest prosty i idzie pod prąd temu, co krąży po grupach. Liczba jodowa źle mierzy ryzyko DOS. Lepsza jest suma C18:2 i C18:3, liczona z profilu, nie z jednego wskaźnika.

Ryzyko w recepturze, nie w pojedynczym oleju

Sam udział kwasów nie wystarcza, bo utlenia się tylko tłuszcz wolny. Przy przetłuszczeniu 5% w kilogramie mieszanki zostaje 50 g tłuszczu bez pary, a przy 20% zostaje 200 g.

Pomnożenie obu liczb daje wskaźnik, którego nigdzie nie znalazłam. Policzyłam więc masę wolnego tłuszczu wielonienasyconego w kilogramie mieszanki. Zakładam, że wolny tłuszcz ma skład taki sam jak cała mieszanka. Zmydlanie nie jest idealnie proporcjonalne, ale do porównania receptur między sobą to przybliżenie wystarcza.

RecepturaWielonienasyconePrzetłuszczenieWolny tłuszczWolny tłuszcz wielonienasycony
Gospodarcze (łój, kokos i rycyna)2,8%3%30 g/kg0,8 g/kg
Kastylijskie (sama oliwa)13,0%5%50 g/kg6,5 g/kg
Baza bez palmy9,1%5%50 g/kg4,6 g/kg
Kokos 30% z przeciwwagą8,5%6%60 g/kg5,1 g/kg
Kokos 60%6,0%20%200 g/kg12,0 g/kg

Najwyższe ryzyko wychodzi recepturze z sześćdziesięcioma procentami kokosa, czyli tej, w której kwasów wielonienasyconych jest najmniej. Powód leży w przetłuszczeniu. Przy takim udziale kokosa trzeba je podnieść do dwudziestu procent, żeby kostka dała się w ogóle używać. Wtedy wolnego tłuszczu zostaje cztery razy więcej niż w bazie. Rachunek tych dwudziestu procent rozpisałam w tekście o kokosie powyżej 30%.

Kastylijskie ma najwięcej kwasów wielonienasyconych, a przy pięciu procentach przetłuszczenia wychodzi zaraz za kokosem 60%. Dwie decyzje, które w poradnikach chodzą osobno, w rachunku spotykają się w jednej liczbie.

Co przyspiesza utlenianie

Mechanizm opisuje przegląd Juchniewicz i Harasym z 2026 roku. Reakcja przebiega łańcuchowo: najpierw od kwasu nienasyconego odrywa się wodór i powstaje rodnik lipidowy. Ten przyłącza tlen i tworzy rodnik nadtlenkowy, a ten odrywa wodór od kolejnej cząsteczki. Produktami pierwotnymi są wodoronadtlenki, a wtórnymi aldehydy, ketony i alkohole, czyli zapach starego oleju.

Kluczowy jest fragment o metalach. Autorzy piszą wprost, że jony żelaza i miedzi są głównymi czynnikami prooksydacyjnymi w żywności. Katalizują rozkład wodoronadtlenków. Stężenia rzędu 1,99 ppm żelaza i 0,86 ppm miedzi wystarczają, by wyraźnie przyspieszyć proces. Mowa o pojedynczych miligramach na kilogram.

Stąd bierze się kilka zaleceń z mydlarni. Krążą jako przesądy, ale mają podstawę. Nie miesza się masy narzędziem z gołego żelaza. Nie używa się wody o wysokiej zawartości żelaza. Nie zostawia się kostek na metalowej kratce bez powłoki. Aldehydowy zapach pojawia się zwykle przed plamami, więc nos ostrzega wcześniej niż oko.

Liczba nadtlenkowa, czyli jak sprawdzić olej przed warem

Wodoronadtlenki są produktem pierwszego etapu i dają się zmierzyć. Wskaźnik nazywa się liczbą nadtlenkową i podaje się go w milirównoważnikach tlenu aktywnego na kilogram tłuszczu.

Dla oliwy limit jest wpisany w prawo. Rozporządzenie delegowane (UE) 2022/2104, w załączniku I tabeli A, dopuszcza dla oliwy z pierwszego tłoczenia liczbę nadtlenkową nie większą niż 20,0 mEq O₂/kg. Kwasowość może przy tym sięgać do 0,80% w kategorii najwyższej i do 2,0% w oliwie z pierwszego tłoczenia. Olej, który ten limit przekracza, nie może być sprzedawany jako oliwa z pierwszego tłoczenia. Nie ma też powodu, żeby wchodził do wara.

Domowa mydlarnia liczby nadtlenkowej nie zmierzy. Przybliżeniem zostaje data przydatności, zapach i sposób przechowywania oleju. Butelka stojąca pół roku przy oknie ma inną historię niż taka sama butelka z szafki, nawet jeżeli na etykiecie mają tę samą datę.

Co zrobić z kostką, która ma plamy

Partię z plamami traktuję jako nieudaną. Rozkład postępuje dalej. Przetopienie go nie cofa, bo produkty utleniania zostają w masie. Rozdawanie takiego mydła dalej przesuwa problem, zamiast go rozwiązać.

Reszta partii bywa jeszcze dobra i warto ją obejrzeć kostka po kostce, bo plamy wychodzą nierówno. Kostki trzymane w zamkniętym pudełku psują się szybciej niż te w przewiewnym miejscu.

Jeżeli kropki są białe, a nie pomarańczowe, sprawa jest zupełnie inna. Rozstrzyga ją próba wodna opisana w tekście o białych grudkach. Pełne profile kwasów wszystkich tłuszczów z tabeli są na karcie tabeli SAP.

Czego ten rachunek nie obejmuje

Wskaźnik z drugiej tabeli porównuje receptury między sobą i nic ponadto. Nie przewiduje, po ilu tygodniach pojawią się plamy. Decyduje o tym historia konkretnej butelki oleju, zawartość metali w wodzie i warunki suszenia.

Nie obejmuje też dodatków. Antyoksydanty stosowane w przemyśle spożywczym zmieniają obraz, a ich dawkowanie w mydle jest osobnym tematem. Nie mam w nim własnych danych.

Ostatnia liczba daje skalę. W recepturze gospodarczej wolnego tłuszczu wielonienasyconego zostaje 0,8 g na kilogram. W recepturze z 60% kokosa piętnaście razy tyle. Przy tej samej starannej procedurze jedna przetrwa rok w szafce, a druga niekoniecznie.

Krótkie pytania

Czy mydło z pomarańczowymi plamami można jeszcze użyć?

Plamy oznaczają utlenione produkty rozkładu tłuszczu w kostce, a proces postępuje dalej. Zwykle towarzyszy im zapach starego oleju. Partię traktuję jako nieudaną i nie rozdaję jej dalej.

Czy DOS to pleśń?

Nie. Pleśń rośnie na powierzchni i ma strukturę kosmków, plamy DOS wychodzą z wnętrza kostki i są płaskie. Pleśń na mydle jest rzadka, bo pH i niska zawartość wody jej nie sprzyjają.

Czy wyższe przetłuszczenie zwiększa ryzyko DOS?

Tak, bo wolny tłuszcz jest tym, co się utlenia. Przy 20% przetłuszczenia w kostce zostaje 200 g wolnego tłuszczu na kilogram mieszanki, przy 5% — 50 g.

Czy olej z liczbą jodową 86 jest bardziej narażony niż olej z liczbą 57?

Niekoniecznie. Liczba jodowa mierzy wszystkie wiązania podwójne razem, a za jełczenie odpowiadają głównie kwasy z dwoma i trzema wiązaniami. Olej rycynowy ma liczbę jodową 86 i tylko 4% kwasów wielonienasyconych.

Źródła

Karty charakterystyki, tabele SAP z literatury przedmiotu, klasyfikacja ECHA. Nie cytuję poradników sklepowych, bo tabela SAP przeklejona z bloga, który przekleił ją z innego bloga, nie jest źródłem.

  1. S. Juchniewicz, J. Harasym, Oxidation Mechanism in Bigels and Emulgels — Challenges and Solutions, Molecules 2026, 31(6):970 — mechanizm autooksydacji, rola jonów żelaza i miedzi, liczba nadtlenkowa jako wskaźnik
  2. Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2022/2104 z dnia 29 lipca 2022 r. uzupełniające rozporządzenie (UE) nr 1308/2013 w odniesieniu do norm handlowych dotyczących oliwy z oliwek, załącznik I tabela A — liczba nadtlenkowa i kwasowość
  3. Baza olejów tego serwisu (dane/oleje.mjs): profile kwasów tłuszczowych i liczby jodowe, z których liczone są tabele w tym tekście

Dalej w tym samym temacie

Wady

Białe grudki w kostce: ług czy stearyna

Jedna z dwóch przyczyn białych grudek jest żrąca, druga jest tylko brzydka. Rozróżnia je temperatura topnienia i rozpuszczalność w wodzie, a nie wygląd.

5 min