Przejdź do treści
Ług i soda mydło warzone w domu, liczone na kartce

Wady

Mydło miękkie, nie twardnieje po tygodniach

Przy miękkiej kostce najpierw sprawdza się rachunek. Zamiana NaOH na KOH, nadmiar wody i sama oliwa wymagają różnych decyzji.

Dział
Wady
Opublikowano
Czytanie
7 min
Autorka
Hanna Ziółkowska
Niepokrojony blok jasnego mydła w drewnianej formie, obok otwarty pusty zeszyt, ołówek i waga kuchenna

Mydło nie twardnieje po tygodniach, gdy w rachunku siedzi jedna z trzech rzeczy: za mało zasady, za dużo wody albo tłuszcze, które same z siebie dają miękką kostkę. Pierwsza rzecz do sprawdzenia to KOH odważony w miejsce NaOH. W recepturze bazowej 139,6 g KOH daje tyle zasady co 99,5 g NaOH, a niezmydlone zostaje 32,3% tłuszczu zamiast 5%. Dlatego pierwsze sprawdzenie robi się w zeszycie warów. Naciskanie kostki palcem niczego tu nie rozstrzyga.

Najpierw sprawdza się nazwę wodorotlenku, potem wygląd kostki

W zeszycie warów mam osobną linijkę na to, który wodorotlenek poszedł do garnka i z którego słoika. NaOH i KOH stoją u mnie na różnych półkach i mają różne etykiety. Na oddziale dwa preparaty o podobnej nazwie też nie stoją obok siebie.

SoapCalc przypisuje NaOH do mydła w kostce, a KOH do mydła w płynie. Ta sama masa obu wodorotlenków nie daje tej samej liczby moli zasady, bo masa molowa NaOH wynosi 39,997 g/mol, a KOH 56,106 g/mol.

Skutek złej dawki SoapCalc opisuje jednym zdaniem: za dużo ługu daje mydło żrące („caustic”), za mało daje tłustą maź („a greasy mess”). Broszura Uniwersytetu Arkansas z 1936 roku opisuje stronę odwrotną, czyli mydło z dobrymi proporcjami. Takie mydło nie ma praktycznie wolnej zasady, nie jest tłuste, a kostka trzyma kształt i się nie kruszy.

Punktem odniesienia jest receptura bazowa serwisu na 1000 g tłuszczów. Tabela poniżej rozpisuje ją do gramów.

Baza bez oleju palmowego

CP metoda tłuszcze 1 000 g przetłuszczenie 5% ług 33%

Tłuszcz Udział Masa SAP NaOH
Olej kokosowy (76°) 25% 250 g 0,1830 45,8 g
Oliwa z oliwek 45% 450 g 0,1340 60,3 g
Smalec wieprzowy 25% 250 g 0,1380 34,5 g
Olej rycynowy 5% 50 g 0,1286 6,4 g
Zmydlenie pełne 100% 1 000 g — 147 g
Po odjęciu 5% przetłuszczenia wolny tłuszcz w kostce: 50 g 139,6 g
  • Wodorotlenek sodu139,6 g
  • Woda destylowana283,5 g
  • Roztwór ługu razem423,1 g (33%)
  • Masa wsadu1 423 g
  • Twardość3929–54
  • Myjność1712–22
  • Piana duża2214–46
  • Piana drobna2616–48
  • Kwasy nienasycone5844–69
  • INS153136–165
  • Liczba jodowa5941–70

Receptura, którą prowadzę od 2021 roku jako punkt odniesienia. Smalec zamiast palmowego, bo jest lokalny i tańszy, a profil kwasów ma zbliżony. Wszystkie porównania na tym blogu odnoszę do tej bazy.

Rozrzut wartości SAP z kart surowców daje na tej recepturze ±3% niepewności co do masy NaOH, czyli 136,2–144,7 g zamiast okrągłego 139,6 g. To jest liczbowy powód, dla którego nie warzy się na zerowym przetłuszczeniu.

Zapotrzebowanie na NaOH da się sprawdzić ręcznie, bez gotowego wyniku z kalkulatora.

TłuszczMasaSAP NaOHNaOH przy pełnym zmydleniu
Kokos250,0 g0,18345,8 g
Oliwa450,0 g0,13460,3 g
Smalec250,0 g0,13834,5 g
Rycynowy50,0 g0,12866,4 g
Razem1000,0 g147,0 g

Sumę liczy się z niezaokrąglonych pozycji. Po odjęciu 5% przetłuszczenia dawka wynosi 139,6 g NaOH.

Po zamianie w garnku jest 71,3% zasady, którą zaplanowano dla NaOH. Planowana dawka była już pomniejszona o 5%, dlatego niezmydlonego tłuszczu wychodzi 32,3%, a nie 28,7%. Przy KOH o czystości 90% wynik rośnie do 39,0%.

To samo 32,3% daje błąd w zeszycie, bez zamiany słoików. Wystarczy wziąć z tabeli SAP NaOH, potraktować go jak SAP KOH i przeliczyć drugi raz przez 40/56,1.

Pomyłka odwrotna nie daje miękkiej kostki. NaOH odważony według dawki liczonej dla KOH to 1,4028 raza więcej zasady, niż zaplanowano. SoapCalc nazywa takie mydło żrącym, a broszura z Arkansas opisuje nadmiar ługu jako mydło szorstkie i twarde jak krzemień, które kruszy się przy struganiu.

Jak wygląda kostka po zamianie NaOH na KOH, nie opisuje żadne z tych źródeł. SoapCalc mówi tylko tyle, że KOH służy do mydła w płynie.

Kilka gramów mniej na wadze też zmienia wynik

Pomyłka nie musi dotyczyć całego wodorotlenku. W tej samej recepturze brak kilku gramów NaOH przesuwa przetłuszczenie wyraźnie w górę.

Niedobór NaOH względem planuObliczony udział niezmydlonego tłuszczu
5,0 g8,4%
10,0 g11,8%
20,0 g18,6%

SoapCalc pisze, że przetłuszczenie 8–10% daje bardziej miękką kostkę, a 2–3% twardszą. Progu, od którego każda receptura zostaje miękka, nie podaje.

Drugi powód braku zasady to czystość surowca. Granulki o zawartości 98% zamiast 100% dają w tej recepturze 6,9% przetłuszczenia. Rachunek jest rozpisany w tekście o sodzie kaustycznej do mydła.

Trzeci to rozrzut SAP. Codex podaje dla oliwy zakres 184–196 mg KOH/g, dla oleju kokosowego 248–265 mg KOH/g, dla smalcu 192–203 mg KOH/g, a dla łoju 190–202 mg KOH/g. Liczba z tabeli nie opisuje więc dokładnie każdej partii tłuszczu. SoapCalc używa średnich i właśnie dlatego zaleca co najmniej 5% przetłuszczenia, o czym więcej przy doborze przetłuszczenia. Czekanie nie uzupełni brakującej zasady.

Więcej wody to inna kostka, nawet przy tej samej dawce ługu

Przy miękkim mydle trzeba też sprawdzić, co znaczył procent wpisany w kalkulator. Stężenie roztworu i procent masy olejów to dwie różne proporcje.

Dla dawki 139,6 g NaOH wychodzi tak. Tabela opisuje świeżą masę, zanim cokolwiek odparuje.

Stężenie roztworuWodaWoda : NaOHWoda jako % masy tłuszczówWoda w świeżej kostce
25%418,9 g3,00 : 141,9%26,9%
28%359,1 g2,57 : 135,9%24,0%
30%325,8 g2,33 : 132,6%22,2%
33%283,5 g2,03 : 128,3%19,9%
35%259,3 g1,86 : 125,9%18,5%
38%227,8 g1,63 : 122,8%16,7%

Między roztworem 25% a 33% jest 135,4 g wody różnicy na te same 1000 g tłuszczów.

Domyślne 38% w SoapCalc to procent masy olejów, nie stężenie roztworu. W tej recepturze oznacza 380,0 g wody, roztwór 26,9% i 25,0% wody w świeżej kostce. Oba sposoby zapisu porównuję przy kalkulatorze mydlanym.

Ile wody zostaje w kostce po dojrzewaniu, nie wiadomo. SoapCalc pisze tylko, że odparowuje większość, ale nie cała. Odpowiedzią nie jest też stężenie powyżej 40%, bo według SoapCalc reakcja może wtedy nie dojść do końca, a w mydle może zostać nieprzereagowany ług.

Sama oliwa twardnieje miesiącami i to wynika z jej składu

Jeżeli masy w zeszycie się zgadzają, zostaje profil tłuszczów. SoapCalc liczy twardość jako sumę kwasów laurynowego, mirystynowego, palmitynowego i stearynowego, z sugerowanym zakresem 29–54. Według strony „Soap Qualities” wynik blisko 29 to kostka bardziej miękka, która może się łatwo wgniatać.

Codex podaje dla oliwy 7,5–20,0% kwasu palmitynowego i 0,5–5,0% stearynowego. Mirystynowego jest najwyżej 0,05%, a laurynowego norma w oliwie nie wymienia. Suma wypada więc mniej więcej między 8 a 25, poniżej dolnej granicy zakresu.

Liczba jodowa oliwy wynosi według Codex 75–94. SoapCalc pisze, że kostka zaczyna być miękka powyżej 70. Dla porównania receptura bazowa ma twardość 39 i liczbę jodową 59.

To nie przekreśla mydła z samej oliwy. SoapCalc przyznaje, że jego twardość, myjność i piana wypadają poniżej zakresów, a mimo to nazywa je jednym z najpopularniejszych mydeł w historii. Dojrzewanie podaje jako ponad 6 miesięcy, z dopiskiem „for best results”.

Codex wymaga, żeby oliwa rafinowana, mieszana i oliwa z wytłoczyn były klarowne po 24 godzinach w 20°C, czyli płynne w temperaturze pokojowej. Wolny tłuszcz z przetłuszczenia 32,3% przy oliwie będzie więc w kostce olejem płynnym. To wniosek z zestawienia dwóch liczb. Nikt tej kostki nie mierzył.

Diagnozę zamyka rachunek. Próba użycia jej nie zastąpi

Sam objaw, miękka kostka po tygodniu, nie mówi, która z trzech przyczyn działa. Żadne z tych źródeł nie podaje też terminu, po którym kostka o danym składzie i z daną ilością wody powinna być twarda. Liczenie tygodni nie zastąpi sprawdzenia receptury.

  1. Sprawdź w zeszycie, który wodorotlenek odważono i z jakiego opakowania.
  2. Przelicz jedną pozycję ręcznie, jak w rachunku ługu na kartce, i porównaj, czy SAP był dla NaOH, czy dla KOH.
  3. Porównaj odważoną masę z wynikiem receptury i uwzględnij czystość z etykiety.
  4. Odczytaj stężenie roztworu i masę dodanej wody, osobno procent roztworu i procent olejów.
  5. Rozpisz skład tłuszczów i wskaźniki receptury, osobno samą oliwę i mieszankę.
  6. Upewnij się, że do tłuszczu nie trafił olej mineralny. Broszura z Arkansas pisze krótko, że oleje mineralne nie dają mydła.

Ta sama broszura radzi, żeby przy warstwie tłuszczu na wierzchu po dobie odczekać 48 godzin, aż zniknie, i dopiero wtedy kroić. Kiedy na wierzchu stoi tłuszcz albo na dnie ciecz, sprawdza się też rozwarstwienie masy. Czekanie z 1936 roku nie zastępuje jednak sprawdzenia dawki zasady.

Instrukcji dosypywania brakującej zasady do gotowej partii tu nie ma, bo żadne z tych źródeł jej nie opisuje, a przeróbka to osobny war z osobnym rachunkiem i pełnym BHP. Wynik 32,3% jest średnią dla całego wsadu. Nie mówi, jak zasada rozłożyła się w bloku, więc nie wyklucza miejsc, w których jest jej za dużo.

Krótkie pytania

Dlaczego mydło nie twardnieje?

W rachunku sprawdza się niedobór zasady, ilość wody oraz skład tłuszczów. Sama miękkość nie pozwala rozstrzygnąć, który czynnik odpowiada za wynik.

Co się stanie, jeśli odważy się KOH zamiast NaOH?

W recepturze bazowej zamiana tej samej masy NaOH na KOH daje obliczeniowo 32,3% niezmydlonego tłuszczu zamiast planowanych 5%, przy założeniu czystych wodorotlenków.

Ile wody jest w świeżej kostce przy roztworze 33%?

Dla receptury bazowej na 1000 g tłuszczów i 139,6 g NaOH potrzeba 283,5 g wody. Przed odparowaniem to 19,9% masy mieszaniny.

Czy mydło z samej oliwy twardnieje dłużej?

SoapCalc podaje dla mydła ze 100% oliwy ponad 6 miesięcy dojrzewania dla najlepszych wyników. SoapCalc nie podaje tego jako terminu dla każdej kostki.

Źródła

Karty charakterystyki, tabele SAP z literatury przedmiotu, klasyfikacja ECHA. Nie cytuję poradników sklepowych, bo tabela SAP przeklejona z bloga, który przekleił ją z innego bloga, nie jest źródłem.

  1. SoapCalc: strony „SoapCalc Directions”, FAQ i „Soap Qualities”, stan na 7.11.2026: skutki za małej i za dużej dawki ługu, NaOH do kostki i KOH do mydła w płynie, wskaźniki twardości i liczby jodowej, przetłuszczenie a twardość, czas dojrzewania mydła z samej oliwy
  2. Codex Alimentarius, Standard for Olive Oils and Olive Pomace Oils, CODEX STAN 33-1981, rewizja 2015: skład kwasów, liczba jodowa i liczba zmydlania oliwy, wygląd w 20°C
  3. Codex Alimentarius, Standard for Named Vegetable Oils, CODEX STAN 210-1999: liczba zmydlania oleju kokosowego
  4. Codex Alimentarius, Standard for Named Animal Fats, CODEX STAN 211-1999: liczba zmydlania smalcu i łoju
  5. PubChem CID 14798 (sodium hydroxide) i CID 14797 (potassium hydroxide): masy molowe 39,997 i 56,106 g/mol
  6. I. A. Fenton, Home-Made Soap, Extension Circular No. 305, University of Arkansas, przedruk z czerwca 1936: cechy dobrego mydła, nadmiar ługu, oleje mineralne, tłuszcz na wierzchu po dobie
  7. Karta charakterystyki: wodorotlenek sodu w granulkach, wersja PL 9.0, aktualizacja 22.03.2025: klasyfikacja H314 i stężenie graniczne 5%
  8. Międzynarodowa Karta Bezpieczeństwa Chemicznego ICSC 0360, wodorotlenek sodu, ILO i WHO, wersja polska: Instytut Medycyny Pracy w Łodzi, 2018: kolejność rozpuszczania
  9. Baza olejów i receptur tego serwisu (dane/oleje.mjs, dane/receptury.mjs): SAP, receptura bazowa i kastylijska

Dalej w tym samym temacie

Wady

Pomarańczowe plamy na mydle (DOS)

Pomarańczowe plamy nie są pleśnią ani ługiem. Utlenia się wolny tłuszcz, a ryzyko da się policzyć z dwóch liczb: udziału kwasów wielonienasyconych i przetłuszczenia.

5 min

Wady

Białe grudki w kostce: ług czy stearyna

Jedna z dwóch przyczyn białych grudek jest żrąca, druga jest tylko brzydka. Rozróżnia je temperatura topnienia i rozpuszczalność w wodzie, a nie wygląd.

5 min