Przejdź do treści
Ług i soda mydło warzone w domu, liczone na kartce

Wady

Białe grudki w kostce: ług czy stearyna

Jedna z dwóch przyczyn białych grudek jest żrąca, druga jest tylko brzydka. Rozróżnia je temperatura topnienia i rozpuszczalność w wodzie, a nie wygląd.

Dział
Wady
Opublikowano
Czytanie
5 min
Autorka
Hanna Ziółkowska
Rzędy pokrojonych kostek mydła schnących na drewnianej kratce przy oknie

Białe kropki w przekroju kostki mają dwie możliwe przyczyny, a groźna jest tylko jedna. Grudka bywa nierozpuszczonym wodorotlenkiem sodu albo skrystalizowanym tłuszczem, najczęściej kwasem stearynowym i palmitynowym. Rozstrzyga próba wodna: zajmuje dwie minuty i nie wymaga żadnego odczynnika.

Oba typy grudek wyglądają podobnie: biały, matowy punkt wielkości ziarna maku albo większy, twardszy od otoczenia. Na wyglądzie podobieństwo się kończy, bo stałe fizyczne obu substancji leżą daleko od siebie.

Dwie substancje, dwa komplety stałych

Wodorotlenek sodu topi się przy 318–323 °C i w wodzie rozpuszcza się bardzo dobrze. Jeden gram znika w niecałym mililitrze. Dane z PubChem podają rozpuszczalność rzędu 109 g na 100 ml wody w temperaturze 20 °C. Kwas stearynowy topi się przy 69,3 °C, a kwas palmitynowy przy 62,5 °C. W zimnej wodzie żaden z nich się nie rozpuszcza.

Różnica jest wystarczająco duża, więc nie potrzeba wagi ani miernika pH. Wystarczy szklanka wody z kranu i druga z wodą gorącą, ale nie wrzącą.

CechaWodorotlenek soduKwas stearynowy
Temperatura topnienia318–323 °C69,3 °C
Zachowanie w zimnej wodzierozpuszcza się bez resztynie rozpuszcza się
Zachowanie w wodzie 70–80 °Crozpuszcza siętopi się i zbiera na powierzchni
Roztwór po rozpuszczeniusilnie zasadowy, śliskibez zmiany odczynu
Znaczenie dla kostkikostka do wyrzuceniawada wyłącznie estetyczna

Tabela jest moim zestawieniem z dwóch źródeł. Temperatury topnienia i rozpuszczalność wzięłam z kart PubChem, a wnioski dla kostki wynikają z klasyfikacji CLP. Żadna z tych liczb nie jest pomiarem domowym i żadna nie wymaga, żebyś mi wierzył na słowo.

Próba, która rozstrzyga w dwie minuty

Wodorotlenek sodu w pierwszej szklance zniknie całkowicie i nie zostawi zmętnienia. Woda zrobi się śliska w dotyku, bo powstaje roztwór silnie zasadowy. Sprawdza się to w rękawicy, nie palcem.

Tłuszcz w pierwszej szklance nie zrobi nic. Grudka opadnie albo będzie pływać, ale nadal zostanie grudką nawet po kilku minutach. W drugiej szklance, przy 70–80 °C, stopi się i wypłynie jako przezroczysta kropla oleju na powierzchni.

Jeśli masz fenoloftaleinę, zrób jeszcze jedną próbę: daj kroplę na świeży przekrój kostki obok miejsca po grudce. Różowy odczyn oznacza wolną zasadę w masie, nie tylko w jednym punkcie. Wtedy problem jest większy niż grudka.

Skąd się biorą grudki ługu

Nierozpuszczony wodorotlenek trafia do masy trzema drogami, a wszystkie trzy zamyka procedura.

Osad na dnie dzbanka. Roztwór wygląda na klarowny, ale na dnie zostaje warstwa nierozpuszczonych płatków. W nieprzezroczystym naczyniu nie widać jej wcale.

Zbrylony ług z otwartego opakowania. Wodorotlenek sodu jest substancją higroskopijną. Karta PubChem opisuje go wprost jako „white hygroscopic solid". Chłonie więc wilgoć i dwutlenek węgla z powietrza, zbryla się i przestaje rozpuszczać równomiernie.

Za krótkie mieszanie przy niskiej temperaturze wody. Rozpuszczanie jest egzotermiczne, a przy zimnej wodzie idzie wolniej, niż podpowiada niecierpliwość.

Osadu na dnie dzbanka z mlecznego polipropylenu nie widać. Dlatego roztwór ługu przelewam przez sitko z siatki nierdzewnej i trzymam go w naczyniu przezroczystym. Dwie zmiany, koszt żaden, a ta przyczyna znika z listy możliwych.

Skąd się biorą grudki tłuszczu

Krystaliczne grudki tłuszczu, po angielsku stearin spots, powstają przy schłodzeniu masy poniżej temperatury krzepnięcia najtwardszego składnika. Dzieje się to, zanim reakcja zdąży ruszyć. Najczęściej dotyczy receptur z dużym udziałem tłuszczów stałych.

SAP w gramach NaOH na 1 g tłuszczu. Kolumna KOH podana tak, jak podają ją karty surowców — w miligramach na gram.
Tłuszcz SAP NaOH SAP KOH Twardość Myjność Piana duża Piana drobna LJ INS
Smalec wieprzowy 0,1380 194 44 2 2 42 57 139
Olej palmowy 0,1410 199 50 1 1 49 53 145
Masło kakaowe 0,1370 194 61 0 0 61 37 157
Olej kokosowy (76°) 0,1830 257 79 67 67 12 10 258

Smalec zaczyna krzepnąć w okolicach 40 °C, olej palmowy przy 35 °C, masło kakaowe przy 34 °C. Jeśli oleje mają 38 °C, a ług 25 °C, masa po połączeniu schodzi poniżej progu krzepnięcia. Część tłuszczu wypada wtedy z roztworu, zanim zdąży się zmydlić.

Druga przyczyna dotyczy samego oleju palmowego. W beczce rozdziela się on na frakcję stałą i ciekłą. Odważenie go bez wcześniejszego stopienia i wymieszania w całości daje za każdym razem inny skład. Daje też inną temperaturę, przy której zaczyna krzepnąć. Wartości zmydlania poszczególnych tłuszczów mam zebrane na karcie tabeli SAP.

Co zrobić z kostką

Grudki tłuszczu zostawiam. Kostka umyje ręce dokładnie tak samo jak bez nich, a przy krojeniu widać je tylko na przekroju.

Kostka z grudkami ługu idzie do wyrzucenia i nie ma tu drogi pośredniej. Ponowne przetopienie rozprowadzi wolną zasadę równomiernie po całej masie, ale jej nie usunie. Nadmiar wodorotlenku znika wyłącznie wtedy, gdy ma z czym przereagować. Karta charakterystyki w sekcji 13 każe traktować odpady z wodorotlenkiem jako niebezpieczne. Nie idą więc do kompostu ani do zlewu.

Przy okazji warto sprawdzić rachunek, bo grudka bywa objawem, a nie chorobą. Przy poprawnie policzonej recepturze i przetłuszczeniu rzędu pięciu procent wolnej zasady w kostce nie ma. Mechanizm rozpisałam w tekście o przetłuszczeniu.

Czego ta próba nie rozstrzyga

Białego, kredowego nalotu na powierzchni próba wodna nie dotyczy. Tam substancją jest węglan sodu, a nie wodorotlenek. Nalot schodzi przy pierwszym namydleniu i nie jest wadą, którą trzeba naprawiać.

Próba nie mówi też nic o pH całej kostki. Rozpuszczenie jednej grudki w szklance wody odpowiada na jedno pytanie: czym była grudka. Na tym kończy się zakres tej próby. Odczyn gotowego mydła sprawdza się osobno, na przekroju, po pełnym dojrzewaniu.

Próby językiem nie robię i nie polecam. Dotknięcie kostki czubkiem języka oznacza sprawdzanie obecności zasady najbardziej wrażliwą tkanką pod ręką. Chodzi o substancję z klasyfikacją H314. Szklanka wody kosztuje mniej.

Jedna liczba dobrze pokazuje skalę problemu. Wodorotlenek sodu ma najwyższe dopuszczalne stężenie w środowisku pracy ustalone na 0,5 mg/m³, a chwilowe na 1 mg/m³. Tak podaje Dz.U. 2018 poz. 1286, zał. nr 1, poz. 548. To miligramy na metr sześcienny powietrza. Przy takich progach grudka w kostce nie jest drobiazgiem wartym dyskusji.

Krótkie pytania

Czy białe kropki w mydle są niebezpieczne?

Zależy, z czego są. Grudka nierozpuszczonego wodorotlenku sodu jest żrąca i kostka z takimi grudkami nie nadaje się do użytku. Grudka skrystalizowanego tłuszczu jest wadą wyłącznie estetyczną.

Jak odróżnić ług od stearyny bez odczynników?

Wodą. Wodorotlenek sodu rozpuszcza się w zimnej wodzie całkowicie i bez śladu, tłuszcz nie. W wodzie o 70–80 °C tłuszcz się topi i zbiera na powierzchni w kroplę, ług pozostaje w roztworze.

Czy próba językiem ma sens?

Nie. Dotykanie kostki językiem jest sprawdzaniem obecności zasady przy pomocy najbardziej wrażliwej tkanki, jaką masz pod ręką. Wodorotlenek sodu jest sklasyfikowany jako żrący (H314).

Czy rebatch usuwa grudki ługu?

Ponowne przetopienie rozprowadza wolną zasadę równomiernie, ale jej nie zabiera. Jeśli w kostce jest nadmiar ługu z rachunku, po rebatchu nadal tam jest — tylko już nie w grudkach.

Źródła

Karty charakterystyki, tabele SAP z literatury przedmiotu, klasyfikacja ECHA. Nie cytuję poradników sklepowych, bo tabela SAP przeklejona z bloga, który przekleił ją z innego bloga, nie jest źródłem.

  1. Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 12 czerwca 2018 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz.U. 2018 poz. 1286), załącznik nr 1, poz. 548
  2. Karta charakterystyki: wodorotlenek sodu, roztwór 50%, wersja PL 10.0, aktualizacja 15.03.2025 — sekcje 2, 4, 8 i 13
  3. PubChem CID 14798 — sodium hydroxide: temperatura topnienia i rozpuszczalność w wodzie
  4. PubChem CID 5281 — stearic acid: temperatura topnienia
  5. PubChem CID 985 — palmitic acid: temperatura topnienia
  6. Rozporządzenie (WE) nr 1272/2008 (CLP) — klasyfikacja i oznakowanie substancji

Dalej w tym samym temacie

Wady

Pomarańczowe plamy na mydle (DOS)

Pomarańczowe plamy nie są pleśnią ani ługiem. Utlenia się wolny tłuszcz, a ryzyko da się policzyć z dwóch liczb: udziału kwasów wielonienasyconych i przetłuszczenia.

5 min