Oleje
Kalkulator mydlany: dlaczego wyniki się różnią
Ta sama receptura wpisana w dwa miejsca nie musi dać tej samej masy NaOH. Różnica może wynikać z tabel SAP, przelicznika KOH na NaOH, sposobu liczenia wody i czystości wodorotlenku.
- Dział
- Oleje
- Opublikowano
- Czytanie
- 9 min
- Autorka
- Hanna Ziółkowska
Kalkulator mydlany podaje jedną liczbę, a drugi dla tej samej receptury inną, ponieważ różnią się tabelą SAP, przelicznikiem KOH na NaOH, sposobem liczenia wody i podejściem do czystości wodorotlenku. Dla receptury bazowej wychodzi 139,6 g NaOH w tym serwisie i 141,1 g w SoapCalc. To jest 1,43 g różnicy na 1000 g tłuszczów.
Na oddziale procedurę wykonuje się w tej samej kolejności za każdym razem, niezależnie od tego, ile razy się ją już wykonało. Z rachunkiem ługu robię tak samo: wynik przepisuje się na kartkę, a potem liczy się ręcznie jedną pozycję, czyli masę oleju × SAP. Bez tego wynik nie wchodzi do zeszytu warów.
Kalkulator podaje jedną liczbę i nie pokazuje rozrzutu
SoapCalc podaje SAP jako gramy KOH na gram tłuszczu. Potem przelicza KOH na NaOH współczynnikiem 40/56,1. Soapee, w kodzie źródłowym, dzieli SAP KOH przez 1,403. Ten serwis używa SAP NaOH zapisanych w bazie.
SoapCalc: NaOH = Σ (masa oleju × SAP KOH) × 40 / 56,1 × (1 − przetłuszczenie)
Soapee: NaOH = Σ (masa oleju × SAP KOH / 1,403) × (1 − przetłuszczenie)
ten serwis: NaOH = Σ (masa oleju × SAP NaOH) × (1 − przetłuszczenie)
Wzór jest we wszystkich trzech przypadkach ten sam, a różnica siedzi w danych wejściowych. SoapCalc pisze, że jego wartości SAP są średnimi z wielu źródeł, i z tego powodu zaleca co najmniej 5% przetłuszczenia. W FAQ podaje przykład: jedno z jego źródeł daje dla oleju kokosowego SAP KOH 250–264. Liczby jodowe też są średnimi, a część z nich jest szacowana.
SoapCalc pokazuje przy oleju SAP NaOH zaokrąglony do trzech miejsc, na przykład oliwa 0,135 i smalec 0,141. Rachunek idzie na liczbie niezaokrąglonej, a wynik podawany jest w funtach, uncjach i gramach. SoapCalc nie podaje, z której publikacji pochodzi liczba dla danego tłuszczu, więc nie wiadomo, skąd bierze się 0,198 dla smalcu.
Codex też nie daje jednej liczby, tylko zakres: olej kokosowy 248–265 mg KOH/g, oliwa 184–196, smalec 192–203. Oleju rycynowego w tej normie nie ma. Skąd się bierze liczba zmydlania, opisałam w tekście z czego robi się mydło.
Tabele SoapCalc i Soapee porównałam w całości: 145 olejów nosi w obu tę samą nazwę i ani jeden nie ma innej wartości SAP. Dwie tabele z identycznymi nazwami olejów i identycznymi liczbami to jeszcze nie są dwa niezależne źródła. To jest ta sama kartka w dwóch segregatorach.
Tabela SAP jest pierwszą przyczyną różnicy
Dla receptury bazowej używam 1000 g tłuszczów: 25% kokosa, 45% oliwy, 25% smalcu i 5% rycynowego. Przetłuszczenie wynosi 5%. Tak rozpisuje ją ten serwis:
Baza bez oleju palmowego
CP metoda tłuszcze 1 000 g przetłuszczenie 5% ług 33%
| Tłuszcz | Udział | Masa | SAP | NaOH |
|---|---|---|---|---|
| Olej kokosowy (76°) | 25% | 250 g | 0,1830 | 45,8 g |
| Oliwa z oliwek | 45% | 450 g | 0,1340 | 60,3 g |
| Smalec wieprzowy | 25% | 250 g | 0,1380 | 34,5 g |
| Olej rycynowy | 5% | 50 g | 0,1286 | 6,4 g |
| Zmydlenie pełne | 100% | 1 000 g | — | 147 g |
| Po odjęciu 5% przetłuszczenia | wolny tłuszcz w kostce: 50 g | 139,6 g | ||
- Wodorotlenek sodu139,6 g
- Woda destylowana283,5 g
- Roztwór ługu razem423,1 g (33%)
- Masa wsadu1 423 g
- Twardość3929–54
- Myjność1712–22
- Piana duża2214–46
- Piana drobna2616–48
- Kwasy nienasycone5844–69
- INS153136–165
- Liczba jodowa5941–70
Receptura, którą prowadzę od 2021 roku jako punkt odniesienia. Smalec zamiast palmowego, bo jest lokalny i tańszy, a profil kwasów ma zbliżony. Wszystkie porównania na tym blogu odnoszę do tej bazy.
Rozrzut wartości SAP z kart surowców daje na tej recepturze ±3% niepewności co do masy NaOH, czyli 136,2–144,7 g zamiast okrągłego 139,6 g. To jest liczbowy powód, dla którego nie warzy się na zerowym przetłuszczeniu.
Różnice w SAP są małe, ale wystarczą, żeby wynik przesunął się o 1,43 g NaOH.
| Tłuszcz | SAP KOH w SoapCalc i Soapee | Po przeliczeniu × 40/56,1 | SAP NaOH w tym serwisie | Różnica | Zakres Codex, mg KOH/g |
|---|---|---|---|---|---|
| Kokosowy | 0,257 | 0,1832 | 0,183 | 0,1% | 248–265 |
| Oliwa | 0,190 | 0,1355 | 0,134 | 1,1% | 184–196 |
| Smalec | 0,198 | 0,1412 | 0,138 | 2,3% | 192–203 |
| Rycynowy | 0,180 | 0,1283 | 0,1286 | −0,2% | brak w normie |
Liczby dla kokosa, oliwy i smalcu mieszczą się w zakresach Codex, także obie wartości dla smalcu: 198 i 194 w zakresie 192–203. Żadnej z nich nie da się więc nazwać błędną.
Suma KOH według tabeli SoapCalc wynosi:
250 × 0,257 + 450 × 0,190 + 250 × 0,198 + 50 × 0,180
= 64,25 + 85,50 + 49,50 + 9,00
= 208,25 g KOH
Po przeliczeniu na NaOH dostaje się trzy bliskie wyniki.
| Sposób liczenia | NaOH, zmydlenie pełne | NaOH po odjęciu 5% | Różnica do wyniku serwisu |
|---|---|---|---|
| Ten serwis, SAP NaOH z bazy | 146,98 g | 139,63 g | 0 |
| SoapCalc, 208,25 × 40/56,1 | 148,48 g | 141,06 g | +1,43 g, czyli 1,0% |
| Soapee, 208,25 / 1,403 | 148,43 g | 141,01 g | +1,38 g, czyli 1,0% |
Sam przelicznik nie robi tu dużej szkody. 40/56,1 daje 0,71301, 1/1,403 daje 0,71276, a z mas molowych PubChem wychodzi 39,997/56,106 = 0,71288. Między SoapCalc i kodem źródłowym Soapee zostaje 0,05 g różnicy na kilogram tłuszczów. Przelicznik nie jest problemem. Problemem jest tabela.
Przed odjęciem przetłuszczenia smalec daje 35,29 g NaOH w SoapCalc i 34,50 g w tym serwisie. Oliwa daje 60,96 g wobec 60,30 g, kokos 45,81 g wobec 45,75 g, a rycynowy 6,42 g wobec 6,43 g.
Nie da się wskazać, która tabela jest prawdziwa, bo Codex daje zakres, a nie jedną liczbę. SoapCalc pisze, że oznaczenie SAP własnej partii oleju wymagałoby laboratorium.
Jeśli tłuszcze mają SAP jak w bazie serwisu, a odważy się dawkę z SoapCalc, przetłuszczenie wynosi 4,0%, a nie 5%. Jeśli tłuszcze mają SAP jak w tabeli SoapCalc, a odważy się dawkę serwisu, przetłuszczenie wynosi 6,0%. O tym, po co zostawia się 5%, jest osobny tekst o przetłuszczeniu.
Woda 38% i stężenie 33% nie mówią tego samego
Kalkulator mydła może pokazywać wodę jako procent olejów albo jako stężenie roztworu. SoapCalc ma trzy sposoby liczenia wody: procent masy olejów, stężenie roztworu i stosunek woda : ług. Pisze też, że wszystkie trzy sterują tą samą wielkością, czyli stężeniem roztworu. W SoapCalc domyślnie ustawione jest 38% masy olejów i tę samą wartość domyślną ma kod źródłowy Soapee.
kalkulatory domyślnie: woda = masa olejów × 38 / 100
ten serwis: woda = NaOH × (100 − stężenie) / stężenie
Dla 1000 g tłuszczów 38% oznacza 380 g wody. Przy dawce SoapCalc 141,06 g NaOH roztwór ma 27,1%. Ten serwis liczy roztwór 33%, co daje 283,5 g wody. Różnica wynosi 96,5 g wody w tym samym garnku.
Zapis „33%” też ma dwa znaczenia. 33% masy olejów to 330 g wody i roztwór 29,9%. Stężenie 33% to 283,5 g wody przy dawce z tego serwisu, a przy dawce SoapCalc 286,4 g.
SoapCalc zaleca początkującym domyślne 38%. Gdy pisze o schodzeniu do około 32–33%, ma na myśli procent masy olejów. To jest 320–330 g wody, czyli roztwór około 30,6–29,9%. Nie jest to stężenie 32–33%.
To samo 38% daje inne stężenie przy innych tłuszczach. Przy 100% oliwy, 5% przetłuszczenia i dawce SoapCalc 128,7 g NaOH roztwór ma 25,3%, a przy 100% oleju kokosowego i 174,1 g NaOH ma 31,4%. Stosunek woda : ług 2 : 1 daje stężenie 33,3%.
SoapCalc ostrzega, że gdy stężenie ługu przekracza 40% roztworu, reakcja może nie dojść do końca i w mydle może zostać nieprzereagowany ług. Żadne ze źródeł nie podaje, ile wody jest najlepiej, a SoapCalc pisze wprost, że nie ma jednej właściwej liczby.
Pole 90% KOH zmienia wynik bardziej niż przelicznik
SoapCalc ma pole „90% KOH”, w stanie wyjściowym odznaczone, a po zaznaczeniu dzieli masę KOH przez 0,9. SoapCalc pisze, że większość KOH sprzedawanego do mydła ma czystość 90%, i każe sprawdzić etykietę.
W kodzie źródłowym Soapee czystość KOH 90% jest wartością domyślną. Dla tej samej receptury daje to dwie różne liczby.
| Ustawienie | Masa KOH |
|---|---|
| SoapCalc, pole „90% KOH” odznaczone | 197,84 g |
| SoapCalc, pole „90% KOH” zaznaczone | 219,82 g |
| Kod źródłowy Soapee, czystość KOH 90% | 219,82 g |
Różnica między pierwszym a trzecim wierszem wynosi 21,98 g, czyli 11,1%, przy identycznej tabeli olejów. Tu decyduje etykieta opakowania, a nie nazwa kalkulatora.
Żadne z dwóch sprawdzonych narzędzi nie ma pola na czystość NaOH, oba liczą wodorotlenek sodu jak 100%. Karta charakterystyki granulek, z której korzystam, podaje w sekcji 3 zawartość powyżej 98%. W tekście o sodzie kaustycznej do mydła pokazałam rachunek: 139,63 g produktu o czystości 98% to 136,84 g NaOH i przetłuszczenie 6,9%.
Wskaźniki mydła są sumami kwasów, nie pomiarami
SoapCalc nazywa swoje wskaźniki „Soap Qualities”, a ich wzory są sumami udziałów kwasów tłuszczowych. Hardness to laurynowy + mirystynowy + palmitynowy + stearynowy. Cleansing to laurynowy + mirystynowy. Bubbly to laurynowy + mirystynowy + rycynolowy. Creamy to palmitynowy + stearynowy + rycynolowy.
Piąty wskaźnik SoapCalc nazywa Conditioning i opisuje jako działanie kostki na skórę. Na tym blogu tego się nie liczy i nie ocenia. Ta sama suma nazywa się tu udziałem kwasów nienasyconych: oleinowy + linolowy + linolenowy + rycynolowy. Opis wskaźników jest na karcie tabeli SAP.
| Wskaźnik, nazwa w SoapCalc | Ten serwis | Z danych SoapCalc tym samym wzorem | Zakres w obu |
|---|---|---|---|
| Twardość, Hardness | 39 | 37,9 | 29–54 |
| Myjność, Cleansing | 17 | 17,0 | 12–22 |
| Piana duża, Bubbly | 22 | 21,5 | 14–46 |
| Piana drobna, Creamy | 26 | 25,4 | 16–48 |
| Kwasy nienasycone, Conditioning | 58 | 57,3 | 44–69 |
| Liczba jodowa | 59 | 59,3 | 41–70 |
| INS | 153 | 151,3 | 136–165 |
Kolumnę z danych SoapCalc policzyłam jako średnią ważoną udziałami receptury i nie jest to odczyt z ekranu. Różnice biorą się głównie z profilu smalcu. SoapCalc ma dla smalcu: mirystynowy 1, palmitynowy 28, stearynowy 13, oleinowy 46, linolowy 6. Baza tego serwisu ma: 2, 28, 14, 44, 10.
SoapCalc pisze, że zakresy są wskazówkami, nie granicami. Podaje też przykład mydła ze 100% oliwy, które ma INS około 105 i wypada poniżej zakresów twardości, myjności i piany. Wskaźniki mydła nie są pomiarami gotowej kostki i źródła nie podają badań, które wiązałyby te sumy z wynikiem pomiaru.
INS według SoapCalc wprowadził dr Robert S. McDaniel w książce „Essentially Soap”. Nazwa pochodzi od „Iodine 'n' SAP”. SoapCalc podaje, że liczba jest wyprowadzona z liczby jodowej i liczby zmydlania. Wzoru nie podaje, więc go tu nie ma.
Przed odważeniem trzeba sprawdzić sześć pól
Kalkulator ługu jest narzędziem do rachunku, a nie procedurą bezpieczeństwa. Przed odważeniem robi się kontrolę krzyżową, a ręczny schemat jest opisany w tekście ług na kartce.
W żadnym z dwóch sprawdzonych narzędzi nie ma pola na czystość NaOH. Rozrzut normy dla tej receptury daje 8,67 g różnicy po odjęciu 5%, a różnica między SoapCalc i tym serwisem wynosi 1,43 g.
Krótkie pytania
Dlaczego dwa kalkulatory mydlane dają różną masę ługu?
Różnią się tabelą SAP, przelicznikiem KOH na NaOH, sposobem liczenia wody i polem czystości wodorotlenku. Dla receptury bazowej ten serwis daje 139,63 g NaOH, a SoapCalc 141,06 g.
Co znaczy 38% wody w kalkulatorze?
W SoapCalc i w kodzie źródłowym Soapee 38% oznacza wodę jako procent masy olejów. Przy 1000 g tłuszczów jest to 380 g wody, a nie stężenie roztworu 38%.
Co znaczy pole 90% KOH?
W SoapCalc pole 90% KOH jest odznaczone w stanie wyjściowym. Po zaznaczeniu kalkulator dzieli masę KOH przez 0,9. W kodzie źródłowym Soapee czystość KOH 90% jest wartością domyślną.
Czy wskaźniki twardości i piany to pomiary?
Nie. Wskaźniki są sumami udziałów wybranych kwasów tłuszczowych według wzoru. Źródła nie podają badań wiążących te sumy z pomiarem gotowej kostki.
Źródła
Karty charakterystyki, tabele SAP z literatury przedmiotu, klasyfikacja ECHA. Nie cytuję poradników sklepowych, bo tabela SAP przeklejona z bloga, który przekleił ją z innego bloga, nie jest źródłem.
- SoapCalc: kalkulator, strony pomocy (SoapCalc Directions, Soap Qualities, FAQ) i kod kalkulatora, stan na 1.10.2026 — tabela SAP, przelicznik 40/56,1, wartości domyślne, definicje wskaźników
- Soapee: kod źródłowy kalkulatora, repozytoria nazar/soapee-ui i nazar/soapee-api (GitHub), ostatnie zmiany 2018 — tabela SAP, przelicznik 1,403, wartości domyślne, czystość KOH 90%
- Codex Alimentarius, Standard for Named Vegetable Oils, CODEX STAN 210-1999, tabela 2 — zakresy liczby zmydlania oleju kokosowego i palmowego
- Codex Alimentarius, Standard for Olive Oils and Olive Pomace Oils, CODEX STAN 33-1981, rewizja 2015 — zakres liczby zmydlania oliwy
- Codex Alimentarius, Standard for Named Animal Fats, CODEX STAN 211-1999 — zakres liczby zmydlania smalcu i łoju
- PubChem CID 14798 (sodium hydroxide) i CID 14797 (potassium hydroxide) — masy molowe 39,997 i 56,106 g/mol
- Karta charakterystyki: wodorotlenek sodu w granulkach, wersja PL 9.0, aktualizacja 22.03.2025 — sekcje 2 i 3 (klasyfikacja H314, zawartość powyżej 98%)
- Międzynarodowa Karta Bezpieczeństwa Chemicznego ICSC 0360, wodorotlenek sodu, ILO i WHO, wersja polska: Instytut Medycyny Pracy w Łodzi, 2018 — kolejność rozpuszczania
- Baza olejów i receptur tego serwisu (dane/oleje.mjs, dane/receptury.mjs): wartości SAP, profile kwasów, receptura bazowa i wskaźniki