Przejdź do treści
Ług i soda mydło warzone w domu, liczone na kartce

Oleje

Kalkulator mydlany: dlaczego wyniki się różnią

Ta sama receptura wpisana w dwa miejsca nie musi dać tej samej masy NaOH. Różnica może wynikać z tabel SAP, przelicznika KOH na NaOH, sposobu liczenia wody i czystości wodorotlenku.

Dział
Oleje
Opublikowano
Czytanie
9 min
Autorka
Hanna Ziółkowska
Zamknięty laptop, czysty notes w kratkę z ołówkiem i waga kuchenna obok dwóch miseczek z olejami

Kalkulator mydlany podaje jedną liczbę, a drugi dla tej samej receptury inną, ponieważ różnią się tabelą SAP, przelicznikiem KOH na NaOH, sposobem liczenia wody i podejściem do czystości wodorotlenku. Dla receptury bazowej wychodzi 139,6 g NaOH w tym serwisie i 141,1 g w SoapCalc. To jest 1,43 g różnicy na 1000 g tłuszczów.

Na oddziale procedurę wykonuje się w tej samej kolejności za każdym razem, niezależnie od tego, ile razy się ją już wykonało. Z rachunkiem ługu robię tak samo: wynik przepisuje się na kartkę, a potem liczy się ręcznie jedną pozycję, czyli masę oleju × SAP. Bez tego wynik nie wchodzi do zeszytu warów.

Kalkulator podaje jedną liczbę i nie pokazuje rozrzutu

SoapCalc podaje SAP jako gramy KOH na gram tłuszczu. Potem przelicza KOH na NaOH współczynnikiem 40/56,1. Soapee, w kodzie źródłowym, dzieli SAP KOH przez 1,403. Ten serwis używa SAP NaOH zapisanych w bazie.

SoapCalc:    NaOH = Σ (masa oleju × SAP KOH) × 40 / 56,1 × (1 − przetłuszczenie)
Soapee:      NaOH = Σ (masa oleju × SAP KOH / 1,403) × (1 − przetłuszczenie)
ten serwis:  NaOH = Σ (masa oleju × SAP NaOH) × (1 − przetłuszczenie)

Wzór jest we wszystkich trzech przypadkach ten sam, a różnica siedzi w danych wejściowych. SoapCalc pisze, że jego wartości SAP są średnimi z wielu źródeł, i z tego powodu zaleca co najmniej 5% przetłuszczenia. W FAQ podaje przykład: jedno z jego źródeł daje dla oleju kokosowego SAP KOH 250–264. Liczby jodowe też są średnimi, a część z nich jest szacowana.

SoapCalc pokazuje przy oleju SAP NaOH zaokrąglony do trzech miejsc, na przykład oliwa 0,135 i smalec 0,141. Rachunek idzie na liczbie niezaokrąglonej, a wynik podawany jest w funtach, uncjach i gramach. SoapCalc nie podaje, z której publikacji pochodzi liczba dla danego tłuszczu, więc nie wiadomo, skąd bierze się 0,198 dla smalcu.

Codex też nie daje jednej liczby, tylko zakres: olej kokosowy 248–265 mg KOH/g, oliwa 184–196, smalec 192–203. Oleju rycynowego w tej normie nie ma. Skąd się bierze liczba zmydlania, opisałam w tekście z czego robi się mydło.

Tabele SoapCalc i Soapee porównałam w całości: 145 olejów nosi w obu tę samą nazwę i ani jeden nie ma innej wartości SAP. Dwie tabele z identycznymi nazwami olejów i identycznymi liczbami to jeszcze nie są dwa niezależne źródła. To jest ta sama kartka w dwóch segregatorach.

Tabela SAP jest pierwszą przyczyną różnicy

Dla receptury bazowej używam 1000 g tłuszczów: 25% kokosa, 45% oliwy, 25% smalcu i 5% rycynowego. Przetłuszczenie wynosi 5%. Tak rozpisuje ją ten serwis:

Baza bez oleju palmowego

CP metoda tłuszcze 1 000 g przetłuszczenie 5% ług 33%

Tłuszcz Udział Masa SAP NaOH
Olej kokosowy (76°) 25% 250 g 0,1830 45,8 g
Oliwa z oliwek 45% 450 g 0,1340 60,3 g
Smalec wieprzowy 25% 250 g 0,1380 34,5 g
Olej rycynowy 5% 50 g 0,1286 6,4 g
Zmydlenie pełne 100% 1 000 g — 147 g
Po odjęciu 5% przetłuszczenia wolny tłuszcz w kostce: 50 g 139,6 g
  • Wodorotlenek sodu139,6 g
  • Woda destylowana283,5 g
  • Roztwór ługu razem423,1 g (33%)
  • Masa wsadu1 423 g
  • Twardość3929–54
  • Myjność1712–22
  • Piana duża2214–46
  • Piana drobna2616–48
  • Kwasy nienasycone5844–69
  • INS153136–165
  • Liczba jodowa5941–70

Receptura, którą prowadzę od 2021 roku jako punkt odniesienia. Smalec zamiast palmowego, bo jest lokalny i tańszy, a profil kwasów ma zbliżony. Wszystkie porównania na tym blogu odnoszę do tej bazy.

Rozrzut wartości SAP z kart surowców daje na tej recepturze ±3% niepewności co do masy NaOH, czyli 136,2–144,7 g zamiast okrągłego 139,6 g. To jest liczbowy powód, dla którego nie warzy się na zerowym przetłuszczeniu.

Różnice w SAP są małe, ale wystarczą, żeby wynik przesunął się o 1,43 g NaOH.

TłuszczSAP KOH w SoapCalc i SoapeePo przeliczeniu × 40/56,1SAP NaOH w tym serwisieRóżnicaZakres Codex, mg KOH/g
Kokosowy0,2570,18320,1830,1%248–265
Oliwa0,1900,13550,1341,1%184–196
Smalec0,1980,14120,1382,3%192–203
Rycynowy0,1800,12830,1286−0,2%brak w normie

Liczby dla kokosa, oliwy i smalcu mieszczą się w zakresach Codex, także obie wartości dla smalcu: 198 i 194 w zakresie 192–203. Żadnej z nich nie da się więc nazwać błędną.

Suma KOH według tabeli SoapCalc wynosi:

250 × 0,257 + 450 × 0,190 + 250 × 0,198 + 50 × 0,180
= 64,25 + 85,50 + 49,50 + 9,00
= 208,25 g KOH

Po przeliczeniu na NaOH dostaje się trzy bliskie wyniki.

Sposób liczeniaNaOH, zmydlenie pełneNaOH po odjęciu 5%Różnica do wyniku serwisu
Ten serwis, SAP NaOH z bazy146,98 g139,63 g0
SoapCalc, 208,25 × 40/56,1148,48 g141,06 g+1,43 g, czyli 1,0%
Soapee, 208,25 / 1,403148,43 g141,01 g+1,38 g, czyli 1,0%

Sam przelicznik nie robi tu dużej szkody. 40/56,1 daje 0,71301, 1/1,403 daje 0,71276, a z mas molowych PubChem wychodzi 39,997/56,106 = 0,71288. Między SoapCalc i kodem źródłowym Soapee zostaje 0,05 g różnicy na kilogram tłuszczów. Przelicznik nie jest problemem. Problemem jest tabela.

Przed odjęciem przetłuszczenia smalec daje 35,29 g NaOH w SoapCalc i 34,50 g w tym serwisie. Oliwa daje 60,96 g wobec 60,30 g, kokos 45,81 g wobec 45,75 g, a rycynowy 6,42 g wobec 6,43 g.

Nie da się wskazać, która tabela jest prawdziwa, bo Codex daje zakres, a nie jedną liczbę. SoapCalc pisze, że oznaczenie SAP własnej partii oleju wymagałoby laboratorium.

Jeśli tłuszcze mają SAP jak w bazie serwisu, a odważy się dawkę z SoapCalc, przetłuszczenie wynosi 4,0%, a nie 5%. Jeśli tłuszcze mają SAP jak w tabeli SoapCalc, a odważy się dawkę serwisu, przetłuszczenie wynosi 6,0%. O tym, po co zostawia się 5%, jest osobny tekst o przetłuszczeniu.

Woda 38% i stężenie 33% nie mówią tego samego

Kalkulator mydła może pokazywać wodę jako procent olejów albo jako stężenie roztworu. SoapCalc ma trzy sposoby liczenia wody: procent masy olejów, stężenie roztworu i stosunek woda : ług. Pisze też, że wszystkie trzy sterują tą samą wielkością, czyli stężeniem roztworu. W SoapCalc domyślnie ustawione jest 38% masy olejów i tę samą wartość domyślną ma kod źródłowy Soapee.

kalkulatory domyślnie:  woda = masa olejów × 38 / 100
ten serwis:             woda = NaOH × (100 − stężenie) / stężenie

Dla 1000 g tłuszczów 38% oznacza 380 g wody. Przy dawce SoapCalc 141,06 g NaOH roztwór ma 27,1%. Ten serwis liczy roztwór 33%, co daje 283,5 g wody. Różnica wynosi 96,5 g wody w tym samym garnku.

Zapis „33%” też ma dwa znaczenia. 33% masy olejów to 330 g wody i roztwór 29,9%. Stężenie 33% to 283,5 g wody przy dawce z tego serwisu, a przy dawce SoapCalc 286,4 g.

SoapCalc zaleca początkującym domyślne 38%. Gdy pisze o schodzeniu do około 32–33%, ma na myśli procent masy olejów. To jest 320–330 g wody, czyli roztwór około 30,6–29,9%. Nie jest to stężenie 32–33%.

To samo 38% daje inne stężenie przy innych tłuszczach. Przy 100% oliwy, 5% przetłuszczenia i dawce SoapCalc 128,7 g NaOH roztwór ma 25,3%, a przy 100% oleju kokosowego i 174,1 g NaOH ma 31,4%. Stosunek woda : ług 2 : 1 daje stężenie 33,3%.

SoapCalc ostrzega, że gdy stężenie ługu przekracza 40% roztworu, reakcja może nie dojść do końca i w mydle może zostać nieprzereagowany ług. Żadne ze źródeł nie podaje, ile wody jest najlepiej, a SoapCalc pisze wprost, że nie ma jednej właściwej liczby.

Pole 90% KOH zmienia wynik bardziej niż przelicznik

SoapCalc ma pole „90% KOH”, w stanie wyjściowym odznaczone, a po zaznaczeniu dzieli masę KOH przez 0,9. SoapCalc pisze, że większość KOH sprzedawanego do mydła ma czystość 90%, i każe sprawdzić etykietę.

W kodzie źródłowym Soapee czystość KOH 90% jest wartością domyślną. Dla tej samej receptury daje to dwie różne liczby.

UstawienieMasa KOH
SoapCalc, pole „90% KOH” odznaczone197,84 g
SoapCalc, pole „90% KOH” zaznaczone219,82 g
Kod źródłowy Soapee, czystość KOH 90%219,82 g

Różnica między pierwszym a trzecim wierszem wynosi 21,98 g, czyli 11,1%, przy identycznej tabeli olejów. Tu decyduje etykieta opakowania, a nie nazwa kalkulatora.

Żadne z dwóch sprawdzonych narzędzi nie ma pola na czystość NaOH, oba liczą wodorotlenek sodu jak 100%. Karta charakterystyki granulek, z której korzystam, podaje w sekcji 3 zawartość powyżej 98%. W tekście o sodzie kaustycznej do mydła pokazałam rachunek: 139,63 g produktu o czystości 98% to 136,84 g NaOH i przetłuszczenie 6,9%.

Wskaźniki mydła są sumami kwasów, nie pomiarami

SoapCalc nazywa swoje wskaźniki „Soap Qualities”, a ich wzory są sumami udziałów kwasów tłuszczowych. Hardness to laurynowy + mirystynowy + palmitynowy + stearynowy. Cleansing to laurynowy + mirystynowy. Bubbly to laurynowy + mirystynowy + rycynolowy. Creamy to palmitynowy + stearynowy + rycynolowy.

Piąty wskaźnik SoapCalc nazywa Conditioning i opisuje jako działanie kostki na skórę. Na tym blogu tego się nie liczy i nie ocenia. Ta sama suma nazywa się tu udziałem kwasów nienasyconych: oleinowy + linolowy + linolenowy + rycynolowy. Opis wskaźników jest na karcie tabeli SAP.

Wskaźnik, nazwa w SoapCalcTen serwisZ danych SoapCalc tym samym wzoremZakres w obu
Twardość, Hardness3937,929–54
Myjność, Cleansing1717,012–22
Piana duża, Bubbly2221,514–46
Piana drobna, Creamy2625,416–48
Kwasy nienasycone, Conditioning5857,344–69
Liczba jodowa5959,341–70
INS153151,3136–165

Kolumnę z danych SoapCalc policzyłam jako średnią ważoną udziałami receptury i nie jest to odczyt z ekranu. Różnice biorą się głównie z profilu smalcu. SoapCalc ma dla smalcu: mirystynowy 1, palmitynowy 28, stearynowy 13, oleinowy 46, linolowy 6. Baza tego serwisu ma: 2, 28, 14, 44, 10.

SoapCalc pisze, że zakresy są wskazówkami, nie granicami. Podaje też przykład mydła ze 100% oliwy, które ma INS około 105 i wypada poniżej zakresów twardości, myjności i piany. Wskaźniki mydła nie są pomiarami gotowej kostki i źródła nie podają badań, które wiązałyby te sumy z wynikiem pomiaru.

INS według SoapCalc wprowadził dr Robert S. McDaniel w książce „Essentially Soap”. Nazwa pochodzi od „Iodine 'n' SAP”. SoapCalc podaje, że liczba jest wyprowadzona z liczby jodowej i liczby zmydlania. Wzoru nie podaje, więc go tu nie ma.

Przed odważeniem trzeba sprawdzić sześć pól

Kalkulator ługu jest narzędziem do rachunku, a nie procedurą bezpieczeństwa. Przed odważeniem robi się kontrolę krzyżową, a ręczny schemat jest opisany w tekście ług na kartce.

W żadnym z dwóch sprawdzonych narzędzi nie ma pola na czystość NaOH. Rozrzut normy dla tej receptury daje 8,67 g różnicy po odjęciu 5%, a różnica między SoapCalc i tym serwisem wynosi 1,43 g.

Krótkie pytania

Dlaczego dwa kalkulatory mydlane dają różną masę ługu?

Różnią się tabelą SAP, przelicznikiem KOH na NaOH, sposobem liczenia wody i polem czystości wodorotlenku. Dla receptury bazowej ten serwis daje 139,63 g NaOH, a SoapCalc 141,06 g.

Co znaczy 38% wody w kalkulatorze?

W SoapCalc i w kodzie źródłowym Soapee 38% oznacza wodę jako procent masy olejów. Przy 1000 g tłuszczów jest to 380 g wody, a nie stężenie roztworu 38%.

Co znaczy pole 90% KOH?

W SoapCalc pole 90% KOH jest odznaczone w stanie wyjściowym. Po zaznaczeniu kalkulator dzieli masę KOH przez 0,9. W kodzie źródłowym Soapee czystość KOH 90% jest wartością domyślną.

Czy wskaźniki twardości i piany to pomiary?

Nie. Wskaźniki są sumami udziałów wybranych kwasów tłuszczowych według wzoru. Źródła nie podają badań wiążących te sumy z pomiarem gotowej kostki.

Źródła

Karty charakterystyki, tabele SAP z literatury przedmiotu, klasyfikacja ECHA. Nie cytuję poradników sklepowych, bo tabela SAP przeklejona z bloga, który przekleił ją z innego bloga, nie jest źródłem.

  1. SoapCalc: kalkulator, strony pomocy (SoapCalc Directions, Soap Qualities, FAQ) i kod kalkulatora, stan na 1.10.2026 — tabela SAP, przelicznik 40/56,1, wartości domyślne, definicje wskaźników
  2. Soapee: kod źródłowy kalkulatora, repozytoria nazar/soapee-ui i nazar/soapee-api (GitHub), ostatnie zmiany 2018 — tabela SAP, przelicznik 1,403, wartości domyślne, czystość KOH 90%
  3. Codex Alimentarius, Standard for Named Vegetable Oils, CODEX STAN 210-1999, tabela 2 — zakresy liczby zmydlania oleju kokosowego i palmowego
  4. Codex Alimentarius, Standard for Olive Oils and Olive Pomace Oils, CODEX STAN 33-1981, rewizja 2015 — zakres liczby zmydlania oliwy
  5. Codex Alimentarius, Standard for Named Animal Fats, CODEX STAN 211-1999 — zakres liczby zmydlania smalcu i łoju
  6. PubChem CID 14798 (sodium hydroxide) i CID 14797 (potassium hydroxide) — masy molowe 39,997 i 56,106 g/mol
  7. Karta charakterystyki: wodorotlenek sodu w granulkach, wersja PL 9.0, aktualizacja 22.03.2025 — sekcje 2 i 3 (klasyfikacja H314, zawartość powyżej 98%)
  8. Międzynarodowa Karta Bezpieczeństwa Chemicznego ICSC 0360, wodorotlenek sodu, ILO i WHO, wersja polska: Instytut Medycyny Pracy w Łodzi, 2018 — kolejność rozpuszczania
  9. Baza olejów i receptur tego serwisu (dane/oleje.mjs, dane/receptury.mjs): wartości SAP, profile kwasów, receptura bazowa i wskaźniki

Dalej w tym samym temacie

Oleje

Ług na kartce: rachunek bez kalkulatora

Kalkulator mydlany liczy szybciej, ale nie powie, skąd wzięła się liczba ani jak bardzo może się mylić. Rachunek na kartce zajmuje pięć minut i pokazuje jedno i drugie.

4 min