Przejdź do treści
Ług i soda mydło warzone w domu, liczone na kartce

Proces

Z czego robi się mydło: tłuszcz, ług i reakcja zmydlania

Ze 100 g oliwy i 13,4 g wodorotlenku sodu rachunek daje 103,1 g mydła i 10,3 g gliceryny. Woda jest środowiskiem reakcji, a nie substratem.

Dział
Proces
Opublikowano
Czytanie
8 min
Autorka
Hanna Ziółkowska
Butelka oliwy, miseczka smalcu, zamknięty biały pojemnik, szklanka wody i kostka jasnego mydła na białym blacie

Z czego robi się mydło: z tłuszczu i wodorotlenku sodu rozpuszczonego w wodzie. Po reakcji w gotowej kostce zostają sole sodowe kwasów tłuszczowych, gliceryna i reszta wody. Dla 100 g oliwy rachunek daje 103,12 g mydła i 10,28 g gliceryny przy pełnym zmydleniu.

Tłuszcz, zasada i woda nie pełnią tej samej roli

Tłuszcz wchodzi do reakcji jako ester. Lekcja chemii na Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej, dalej ZPE, podaje, że tłuszcze należą do estrów i jak inne estry ulegają hydrolizie, zasadowej albo kwasowej. Do mydła prowadzi wariant zasadowy.

ZPE podaje też, że zwykłe mydło jest mieszaniną soli sodowych, ponieważ wyjściowy tłuszcz też jest mieszaniną. Stąd odpowiedź na pytanie, z czego jest mydło po reakcji: z soli sodowych, gliceryny, wody i tłuszczu zostawionego jako przetłuszczenie.

Zasada to w tym tekście NaOH. Soda kaustyczna i soda żrąca są nazwami tej samej substancji. O czystości i o tym, czego nie kupować, pisałam osobno w tekście soda kaustyczna do mydła.

Karta charakterystyki wodorotlenku sodu wymienia wprost zastosowanie do produkcji mydeł, a w sekcji 3 podaje zawartość NaOH powyżej 98%.

Woda jest środowiskiem, w równaniu sumarycznym nie stoi po żadnej stronie: nie zużywa się i nie powstaje. Jest potrzebna do rozpuszczenia NaOH.

Zasadę brano kiedyś z popiołu drzewnego. Podręcznik chemii organicznej OpenStax podaje, że Babilończycy około 2800 r. p.n.e. gotowali tłuszcze z popiołem. Popiół pozostał źródłem zasady do początku XIX wieku, kiedy dostępny stał się proces Leblanca.

Reakcja zmydlania daje sól kwasu tłuszczowego i glicerol

Reakcja zmydlania to zasadowa hydroliza tłuszczów. Druga nazwa to saponifikacja. OpenStax opisuje mydło jako mieszaninę soli sodowych albo potasowych długołańcuchowych kwasów tłuszczowych.

ZPE pokazuje zmydlanie tłuszczów na przykładzie tristearynianu gliceryny. Jedna cząsteczka tłuszczu reaguje z trzema cząsteczkami NaOH. Powstają trzy cząsteczki stearynianu sodu i jedna cząsteczka glicerolu.

Oliwę zapisuję w modelu trioleiną i jest to uproszczenie: Codex podaje, że kwas oleinowy stanowi 55,0–83,0% kwasów tłuszczowych oliwy.

C₅₇H₁₀₄O₆ + 3 NaOH → 3 C₁₈H₃₃NaO₂ + C₃H₈O₃
trioleina + 3 wodorotlenek sodu → 3 oleinian sodu + glicerol

Hydroliza tłuszczów jest pojęciem szerszym niż zmydlanie. W środowisku kwasowym powstaje ten sam glicerol, ale zamiast soli same kwasy tłuszczowe. Mydło powstaje tylko w wariancie zasadowym, w którym tworzą się sole.

OpenStax opisuje też oczyszczanie surowego mydła, które oprócz mydła zawiera glicerol i nadmiar zasady. Gotowanie z wodą i dodanie NaCl albo KCl wytrąca czyste sole kwasów.

W metodzie na zimno niczego się nie oddziela: cała masa z garnka idzie do formy, więc gliceryna z równania zostaje w kostce. Zostaje też wszystko inne, łącznie z nadmiarem zasady, jeśli dawka była za duża. Kolejność pracy tą metodą jest w tekście jak zrobić mydło w domu.

Źródła, które czytałam do tego tekstu, nie podają, ile trwa zmydlanie w domowej formie, więc nie ma tu godzin ani dni.

Ze 100 g oliwy wychodzi więcej niż 100 g mydła

Najpierw model. PubChem podaje masy molowe: trioleina 885,4 g/mol, NaOH 39,997 g/mol, oleinian sodu 304,4 g/mol, glicerol 92,09 g/mol.

Bilans równania wygląda tak:

lewa strona = 885,4 + 3 × 39,997 = 1005,39 g
prawa strona = 3 × 304,4 + 92,09 = 1005,29 g

Różnica 0,10 g wynika z zaokrągleń mas molowych. Dla 100 g trioleiny:

n = 100 / 885,4 = 0,11294 mol
NaOH = 3 × 0,11294 × 39,997 = 13,55 g
oleinian sodu = 3 × 0,11294 × 304,4 = 103,14 g
glicerol = 0,11294 × 92,09 = 10,40 g

Mydła jest więcej niż tłuszczu, bo sód z ługu wchodzi do cząsteczki soli sodowej.

Dla 100 g oliwy liczę z SAP serwisu, a nie z modelu trioleiny. SAP oliwy wynosi tam 0,134 g NaOH na 1 g.

NaOH = 100 × 0,134 = 13,40 g
mol NaOH = 13,40 / 39,997 = 0,3350 mol
gliceryna = 0,3350 / 3 × 92,09 = 10,28 g
mydło = 100 + 13,40 − 10,28 = 103,12 g

Przy roztworze 33% wody wychodzi:

woda = 13,40 × (100 − 33) / 33 = 27,21 g
świeża masa = 100 + 13,40 + 27,21 = 140,61 g
SkładnikMasaUdział
Mydło, czyli sole sodowe kwasów oliwy103,12 g73,3%
Gliceryna10,28 g7,3%
Woda z roztworu27,21 g19,3%
Razem140,61 g100%

Suma udziałów daje 99,9%, bo każdy jest zaokrąglony osobno.

W praktyce nie odważa się całej dawki z równania. Przy przetłuszczeniu 5% na te same 100 g oliwy przypada 12,73 g NaOH, a rachunek daje wtedy 97,96 g mydła, 9,77 g gliceryny i 5,0 g tłuszczu niezmydlonego.

Liczba zmydlania tłumaczy, czemu nie odważa się ługu z pamięci

Streszczenie normy ISO 3657 opisuje liczbę zmydlania jako miarę wolnych i zestryfikowanych kwasów obecnych w tłuszczach i kwasach tłuszczowych. Codex podaje dla oliwy zakres 184–196 mg KOH/g.

Z równania trioleiny wychodzi:

SV = 3 × 56,106 / 885,4 × 1000 = 190,1 mg KOH/g
SAP NaOH = 3 × 39,997 / 885,4 = 0,1355 g/g

190,1 mg KOH/g mieści się w zakresie Codex i prawie pokrywa się z wartością 190 mg KOH/g z bazy serwisu. Model ma sens, ale nadal jest modelem.

Zakres Codex po przeliczeniu na NaOH dla 100 g oliwy:

przy 184 mg KOH/g: 13,12 g NaOH
przy 196 mg KOH/g: 13,97 g NaOH
różnica = 0,85 g NaOH

To jest rozrzut SAP w obrębie jednego tłuszczu. Dzieli dwie butelki, które obie spełniają normę. Ługu nie odważa się więc z równania, tylko z tabeli i z niedomiarem. Pełny rachunek dawki jest w tekście ług na kartce, a wartości dla tłuszczów w tabeli SAP.

Równanie mam przepisane na pierwszej stronie zeszytu warów, a dawkę i tak liczę od nowa przy każdej recepturze.

Skład mydła na etykiecie zapisuje tłuszcz po reakcji

CosIng, baza składników kosmetycznych Komisji Europejskiej, przy każdej nazwie INCI podaje opis chemiczny. W przypadku mydeł sodowych ten opis pokazuje, z jakiego tłuszczu pochodziły kwasy tłuszczowe.

Nazwa INCIOpis chemiczny z CosIngNumer CAS
Sodium OlivateFatty acids, olive-oil, sodium salts61789-88-6
Sodium CocoateFatty acids, coco, sodium salts61789-31-9
Sodium LardateFatty acids, lard, sodium salt68605-06-1
Sodium CastorateFatty acids, castor-oil, sodium salts8013-06-7
Sodium TallowateFatty acids, tallow, sodium salts8052-48-0
Glycerinpolyhydric alcohol (alkohol wielowodorotlenowy)56-81-5

Sodium Olivate znaczy: sole sodowe kwasów tłuszczowych oliwy. Nazwa mówi, z jakiego tłuszczu pochodziły kwasy. Nie ma w niej już oliwy ani wodorotlenku sodu, ponieważ opisuje produkt reakcji.

OpenStax podaje jednak, że surowe mydło zawiera oprócz mydła glicerol i nadmiar zasady. Rachunek dla 100 g oliwy daje na starcie 13,40 / 140,61 = 9,5% NaOH w świeżej masie. Karta charakterystyki daje kategorię Skin Corr. 1A od 5%, a źródła nie podają, jak szybko to stężenie spada w formie. Masę w garnku traktuje się więc jak roztwór ługu: gogle i rękawice zostają do końca pracy.

Nazwa na etykiecie opisuje stan po reakcji i przy dobrze policzonej dawce, a nie masę w garnku.

Glycerin z ostatniego wiersza to ta sama substancja, którą równanie i ZPE nazywają glicerolem. Skład mydła na etykiecie jest więc zapisem tego samego równania.

Dlaczego mydło myje: dwa różne końce jednej cząsteczki

OpenStax wyjaśnia to budową cząsteczki, której dwa końce są różne. Koniec karboksylanowy jest jonowy i hydrofilowy, czyli przyciągany przez wodę. Długi łańcuch węglowodorowy jest niepolarny, hydrofobowy i lepiej rozpuszcza się w tłuszczach.

W wodzie cząsteczki tworzą kuliste skupiska, czyli micele. Łańcuchy ustawiają się do środka, a jonowe głowy na zewnątrz, i kropelki tłuszczu zostają otoczone łańcuchami w środku miceli. Wtedy dają się spłukać wodą.

Twarda woda psuje ten porządek inną reakcją: jony metali zamieniają rozpuszczalne sole sodowe w nierozpuszczalne sole wapniowe i magnezowe. OpenStax podaje jako skutek osad na wannie i szary nalot na białych tkaninach.

Bez zasady sodowej albo potasowej nie powstaje sól kwasu tłuszczowego

Definicja jest wąska: mydło to sól sodowa albo potasowa kwasu tłuszczowego. Sole potasowe też są mydłem, a wodorotlenek potasu ma masę molową 56,106 g/mol.

Źródła, które czytałam do tego tekstu, nie mówią nic o produktach „bez ługu”. Z definicji można napisać tylko tyle: bez zasady sodowej albo potasowej nie powstaje sól sodowa albo potasowa kwasu tłuszczowego.

Jak powstaje mydło w garnku, wynika z tego samego równania. Najpierw jest tłuszcz, NaOH i woda, a potem sole sodowe, gliceryna, reszta wody i tłuszcz zostawiony jako przetłuszczenie.

Model trioleiny jest wygodny, ale oliwa nie jest czystą trioleiną. Codex podaje dla niej zakres 184–196 mg KOH/g. Między krańcami tego zakresu wychodzi 0,85 g NaOH na 100 g oliwy.

Krótkie pytania

Z czego robi się mydło?

Z tłuszczu i wodorotlenku sodu rozpuszczonego w wodzie. Po reakcji w kostce są sole sodowe kwasów tłuszczowych, gliceryna i reszta wody.

Co to jest reakcja zmydlania?

To zasadowa hydroliza tłuszczów. Z tłuszczu i zasady powstaje glicerol oraz sole kwasów tłuszczowych.

Ile gliceryny powstaje ze 100 g oliwy?

Przy SAP 0,134 g NaOH/g i pełnym zmydleniu rachunek daje 10,28 g gliceryny ze 100 g oliwy.

Czy da się zrobić mydło bez ługu?

Z definicji mydło jest solą sodową albo potasową kwasu tłuszczowego. Bez zasady sodowej albo potasowej taka sól nie powstaje.

Źródła

Karty charakterystyki, tabele SAP z literatury przedmiotu, klasyfikacja ECHA. Nie cytuję poradników sklepowych, bo tabela SAP przeklejona z bloga, który przekleił ją z innego bloga, nie jest źródłem.

  1. J. McMurry, Organic Chemistry: A Tenth Edition, OpenStax 2023, rozdz. 27.2 Soap — definicja mydła, zmydlanie, micele, twarda woda, popiół i proces Leblanca
  2. Zintegrowana Platforma Edukacyjna (zpe.gov.pl), „W jaki sposób z tłuszczu otrzymać kwasy tłuszczowe lub mydło?” — hydroliza zasadowa i kwasowa tłuszczów, stosunek molowy na przykładzie tristearynianu
  3. PubChem: trioleina (CID 5497163), wodorotlenek sodu (CID 14798), oleinian sodu (CID 23665730), glicerol (CID 753), wodorotlenek potasu (CID 14797) — masy molowe
  4. Codex Alimentarius, Standard for Olive Oils and Olive Pomace Oils, CODEX STAN 33-1981, rewizja 2015 — liczba zmydlania 184–196 mg KOH/g, udział kwasu oleinowego, substancje niezmydlające się, wolne kwasy
  5. ISO 3657:2023, Animal and vegetable fats and oils. Determination of saponification value — streszczenie normy: czym jest liczba zmydlania
  6. Międzynarodowa Karta Bezpieczeństwa Chemicznego ICSC 0360, wodorotlenek sodu, ILO i WHO, wersja polska: Instytut Medycyny Pracy w Łodzi, 2018 — kolejność rozpuszczania, ciepło, reakcja z metalami
  7. Karta charakterystyki: wodorotlenek sodu w granulkach, wersja PL 9.0, aktualizacja 22.03.2025 — sekcje 1, 2, 3, 4 i 8 (zastosowanie do produkcji mydeł, klasyfikacja H290 i H314, stężenie graniczne 5%, ochrona oczu)
  8. CosIng, baza składników kosmetycznych Komisji Europejskiej — nazwy INCI i opisy chemiczne: Sodium Olivate, Sodium Cocoate, Sodium Lardate, Sodium Castorate, Sodium Tallowate, Glycerin
  9. Baza olejów i receptur tego serwisu (dane/oleje.mjs, dane/receptury.mjs): SAP oliwy i receptura bazowa

Dalej w tym samym temacie