Przejdź do treści
Ług i soda mydło warzone w domu, liczone na kartce

Formy

Mydło glicerynowe z bazy czy mydło z ługu

Bazę mydlaną zrobiono wcześniej, w domu pozostaje ją stopić i wylać. Własny rachunek daje kontrolę nad tłuszczami, ale wymaga pracy z substancją żrącą.

Dział
Formy
Opublikowano
Czytanie
6 min
Autorka
Hanna Ziółkowska
Szklana miarka z roztopioną przezroczystą bazą mydlaną w garnku z wodą, obok pokrojona baza i kostka mydła z ługu

Mydło glicerynowe z bazy też powstało z ługu, tylko wcześniej i w fabryce. W domu topi się gotowy blok i wylewa go do formy, bez ługu, ale też bez żadnego wpływu na to, z czego blok zrobiono. Przy mydle z ługu skład wynika z własnego rachunku, a gliceryna powstaje w garnku sama: w recepturze bazowej tego serwisu wychodzi 107,2 g na 1000 g tłuszczów. Ług był w obu przypadkach. Różnica leży w tym, kto liczył i co jeszcze jest w bloku.

Baza mydlana to mydło, które ktoś już zważył

SoapCalc opisuje tę drogę jednym zdaniem: pracę z ługiem wykonał ktoś inny, a w domu topi się gotową bazę, dodaje dodatki i wylewa ją do formy. Wymienia też koszt tej wygody. Nie wybiera się tłuszczów, z których bazę zrobiono. Nie ustawia się też własnego przetłuszczenia.

Hasło „mydło bez ługu” dotyczy więc tylko tego, co dzieje się w domowej kuchni. Chemicznie mydło to według podręcznika McMurry’ego mieszanina soli sodowych albo potasowych długołańcuchowych kwasów tłuszczowych, które powstają przez zmydlanie tłuszczu zasadą.

Karta przezroczystej bazy Crystal ST producenta Stephenson wymienia w części „Key ingredients” pięć pozycji:

Zapis w karcieNazwa składnika
Aquawoda
Glyceringliceryna
Sodium Stearatestearynian sodu
Propylene Glycolglikol propylenowy
Sorbitolsorbitol

Stearynian sodu mieści się w tej definicji. Lekcja chemii na Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej pokazuje, że powstaje on razem z glicerolem, gdy tristearynian glicerolu reaguje z wodorotlenkiem sodu.

Procentów karta nie podaje. Nie pisze też, czy „Key ingredients” to pełny wykaz składników i czy stoi w kolejności według masy. Producent opisuje jeszcze, co baza robi ze skórą. Tego tu się nie omawia.

Rozporządzenie (WE) nr 1223/2009 dotyczące produktów kosmetycznych mówi w art. 19 ust. 1 lit. g, że składniki w wykazie na opakowaniu „wymienia się w porządku malejącym, według masy w momencie ich dodawania”. Składniki o stężeniu mniejszym niż 1% mogą stać w dowolnej kolejności po pozostałych. Jeśli lista z karty Crystal ST jest takim pełnym wykazem, to gliceryny jest w bazie co najmniej tyle co stearynianu sodu, bo Glycerin stoi przed Sodium Stearate. Karta tego nie potwierdza, dlatego wniosek zostaje warunkowy.

W kostce z ługu gliceryna jest, tylko mniej niż mydła

Baz nie topię. Wolę wiedzieć, co jest w kostce, bo sama to policzyłam. Nie wynika z tego, że jedna droga jest lepsza na każdej kuchni.

Do porównania biorę recepturę bazową serwisu: 1000 g tłuszczów, w tym 25% kokosa, 45% oliwy, 25% smalcu i 5% rycynowego. Po odjęciu 5% przetłuszczenia odważa się 139,63 g NaOH i 283,5 g wody, czyli roztwór 33%. Serwis rozpisuje ją tak:

Baza bez oleju palmowego

CP metoda tłuszcze 1 000 g przetłuszczenie 5% ług 33%

Tłuszcz Udział Masa SAP NaOH
Olej kokosowy (76°) 25% 250 g 0,1830 45,8 g
Oliwa z oliwek 45% 450 g 0,1340 60,3 g
Smalec wieprzowy 25% 250 g 0,1380 34,5 g
Olej rycynowy 5% 50 g 0,1286 6,4 g
Zmydlenie pełne 100% 1 000 g — 147 g
Po odjęciu 5% przetłuszczenia wolny tłuszcz w kostce: 50 g 139,6 g
  • Wodorotlenek sodu139,6 g
  • Woda destylowana283,5 g
  • Roztwór ługu razem423,1 g (33%)
  • Masa wsadu1 423 g
  • Twardość3929–54
  • Myjność1712–22
  • Piana duża2214–46
  • Piana drobna2616–48
  • Kwasy nienasycone5844–69
  • INS153136–165
  • Liczba jodowa5941–70

Receptura, którą prowadzę od 2021 roku jako punkt odniesienia. Smalec zamiast palmowego, bo jest lokalny i tańszy, a profil kwasów ma zbliżony. Wszystkie porównania na tym blogu odnoszę do tej bazy.

Rozrzut wartości SAP z kart surowców daje na tej recepturze ±3% niepewności co do masy NaOH, czyli 136,2–144,7 g zamiast okrągłego 139,6 g. To jest liczbowy powód, dla którego nie warzy się na zerowym przetłuszczeniu.

Skąd bierze się gliceryna, opisałam przy tekście o tym, z czego robi się mydło. Z jednej cząsteczki tłuszczu i trzech cząsteczek zasady powstają trzy cząsteczki mydła i jedna cząsteczka glicerolu.

Składnik świeżej kostkiMasaUdział we wsadzieUdział po odparowaniu całej wody
Mydło, czyli sole sodowe kwasów tłuszczowych982,5 g69,0%86,2%
Woda283,5 g19,9%0%
Gliceryna107,2 g7,5%9,4%
Tłuszcz niezmydlony50,0 g3,5%4,4%

Mydła wychodzi 9,2 raza więcej niż gliceryny. Gliceryny nikt tu nie dosypuje, powstaje w reakcji i zostaje w kostce. Nazwa „glicerynowe” mówi więc o proporcji w bazie, a nie o tym, że w mydle z ługu gliceryny nie ma.

Ostatnia kolumna jest granicą rachunkową. SoapCalc pisze, że odparowuje większość wody, ale nie cała, więc wysuszona kostka nie będzie miała dokładnie takiego składu.

W przemyśle bywa inaczej. Według McMurry’ego surowe mydło zawiera glicerol i nadmiar zasady. Oczyszcza się je, gotując z wodą i wytrącając sole kwasów dodatkiem chlorku sodu albo chlorku potasu. To, że glicerol w reakcji powstaje, nie mówi jeszcze, ile go zostało w kupionym produkcie.

Niektóre bazy mają w składzie coś, co nie jest mydłem

Karta Crystal HCVS wymienia Aqua, Glycerin, Propylene Glycol, Sodium Stearate, Sodium Laurate, Sodium Laureth Sulfate i Sodium Thiosulfate. Sodium Laureth Sulfate, w skrócie SLES, ten sam producent w karcie innej bazy nazywa syntetycznym środkiem powierzchniowo czynnym.

Ta inna baza to Crystal SLES & SLS Free, opisana jako wolna od „the synthetic surfactants sodium laureth sulfate and sodium lauryl sulfate”. Jej karta wymienia Aqua, Glycerin, Sorbitol, Sodium Stearate, Sodium Laurate, Sodium Oleate i Sodium Myristate.

Crystal WST jest biała i nieprzezroczysta. Karta wymienia Aqua, Glycerin, Propylene Glycol, Titanium Dioxide, Sodium Laurate i Sodium Stearate.

Po co w bazie glikol propylenowy, sorbitol albo tiosiarczan sodu, żadne z tych źródeł nie wyjaśnia, więc nie zgaduję. Karty nie podają też wody, wolnej zasady ani przetłuszczenia.

Wybór drogi to wybór tego, co się kontroluje

Przy bazie kontroluje się temperaturę topienia, ilość dodatków i formę. Przetłuszczenia przy topieniu się nie ustawia, a mieszanki tłuszczów nie zmienia.

DecyzjaTopienie bazyMydło z ługu
Rodzaj i masa tłuszczówustalił producentustala się w recepturze
Przetłuszczenienie da się ustawićczęść rachunku
Roztwór ługunie mastężenie liczone przed pracą
Dodatkido 2% według karty bazywedług własnej receptury
DojrzewanieSoapCalc: „no curing time”potrzebne, dla samej oliwy SoapCalc podaje ponad 6 miesięcy

Rachunek przy ługu też ma granicę. SoapCalc pisze, że wartości SAP są średnimi, i dlatego zaleca co najmniej 5% przetłuszczenia. Dokładna waga nie usuwa rozrzutu między partiami tłuszczu.

Dla kogoś, kto nie ma gdzie bezpiecznie pracować z ługiem, baza jest rozsądnym wyborem: małe dzieci w mieszkaniu, kuchnia bez porządnej wentylacji. Kto wybierze ług, zaczyna od warunków opisanych przy metodzie na zimno.

Baza się poci i to jest zapisane w instrukcji

SoapCalc pisze, że mydło z bazy przyciąga wilgoć z powietrza. W wilgotnym pomieszczeniu na powierzchni pojawiają się drobne krople wody. Pomaga owinięcie kostek folią zaraz po ostygnięciu.

To samo źródło ostrzega przed przegrzaniem bazy. Przegrzana baza się psuje, a gotowa kostka może się pocić albo odkształcać. Sam widok kropli nie mówi jednak, która z tych przyczyn zadziałała.

Jak zrobić mydło glicerynowe z bazy: kolejność z kart i z SoapCalc

  1. Pokrój bazę na kawałki około 2,5 cm.
  2. Roztapiaj ją stopniowo w kąpieli wodnej albo w naczyniu do mikrofalówki, mieszając między kolejnymi porcjami ciepła.
  3. Pilnuj temperatury termometrem: poniżej 60–71°C. Jeśli masa zaczyna wrzeć, jest już za gorąca.
  4. Dodatki odważ według limitu producenta, najwyżej 2%. Barwników spożywczych nie używaj, bo według SoapCalc przenikają i blakną.
  5. Zapach dodaj dopiero po ostygnięciu masy do 52–54°C i wymieszaj spokojnie.
  6. Wylej do formy i zostaw w temperaturze pokojowej. SoapCalc podaje około 4 godzin do pełnego stwardnienia.
  7. Po ostygnięciu owiń kostki folią.

SoapCalc obiecuje gotowe kostki w mniej niż dwie godziny, a kilka akapitów dalej podaje około 4 godzin do pełnego stwardnienia. Przy planowaniu liczy się dłuższą liczbę.

Kto topi bazę, wie o swojej kostce mniej, niż wie po rachunku ługu. Karta podaje od pięciu do siedmiu nazw, bez jednego procentu, bez przetłuszczenia i bez wolnej zasady, a nazwa „glicerynowe” tych liczb nie zastąpi.

Krótkie pytania

Czy mydło glicerynowe robi się bez ługu?

W domu topi się gotową bazę bez przygotowywania ługu. Samo mydło w bazie powstało wcześniej z udziałem zasady.

Co jest w bazie mydlanej?

Karta Crystal ST wymienia Aqua, Glycerin, Sodium Stearate, Propylene Glycol i Sorbitol. Nie podaje procentów ani potwierdzenia, że jest to pełny wykaz.

Ile gliceryny ma mydło z ługu?

Dla opisanej receptury z 1000 g tłuszczów rachunek daje 107,2 g gliceryny, czyli 7,5% świeżego wsadu, przy założeniu pełnego zużycia zasady.

Dlaczego baza się poci?

Według SoapCalc kostka przyciąga wilgoć z powietrza. W wilgotnych warunkach pojawiają się krople, a owinięcie po ostygnięciu pomaga ograniczyć ten efekt.

Źródła

Karty charakterystyki, tabele SAP z literatury przedmiotu, klasyfikacja ECHA. Nie cytuję poradników sklepowych, bo tabela SAP przeklejona z bloga, który przekleił ją z innego bloga, nie jest źródłem.

  1. Stephenson, karta produktowa Crystal ST Melt & Pour Soap Base: key ingredients, limit dodatków 2%, kolejność pracy
  2. Stephenson, karta produktowa Crystal SLES & SLS Free: key ingredients, określenie SLES i SLS jako syntetycznych środków powierzchniowo czynnych
  3. Stephenson, karta produktowa Crystal HCVS: key ingredients
  4. Stephenson, karta produktowa Crystal WST: key ingredients
  5. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1223/2009 z 30 listopada 2009 r. dotyczące produktów kosmetycznych, art. 19 ust. 1 lit. g: kolejność składników w wykazie
  6. SoapCalc: Melt and Pour Soap Making Tips oraz SoapCalc Directions, stan na 7.11.2026: topienie, temperatury, czas twardnienia, pocenie się bazy, brak wpływu na recepturę
  7. J. McMurry, Organic Chemistry, OpenStax 2023, rozdz. 27.2 Soap: definicja mydła, glicerol w surowym mydle i jego oddzielanie w przemyśle
  8. Zintegrowana Platforma Edukacyjna (zpe.gov.pl), „W jaki sposób z tłuszczu otrzymać kwasy tłuszczowe lub mydło?”: mydła jako sole sodowe i potasowe, stearynian sodu i glicerol
  9. PubChem CID 14798 (sodium hydroxide) i CID 753 (glycerol): masy molowe
  10. Karta charakterystyki: wodorotlenek sodu w granulkach, wersja PL 9.0, aktualizacja 22.03.2025: klasyfikacja H314, stężenie graniczne 5%
  11. Międzynarodowa Karta Bezpieczeństwa Chemicznego ICSC 0360, wersja polska: Instytut Medycyny Pracy w Łodzi, 2018: kolejność rozpuszczania
  12. Baza olejów i receptur tego serwisu (dane/oleje.mjs, dane/receptury.mjs): receptura bazowa

Dalej w tym samym temacie